Plaatselijke museale collecties en Maastrichtse verzamelaars

[Ingrid M.H.Evers]

Schatkamers van de stad

Waar bevinden zich de kunstvoorwerpen die ooit de stadspaleizen van de kanunniken van St-Servaas en O.L.V. verfraaiden?

Kanunniken waren wereldlijke geestelijken. Zij beschikten in tegenstelling tot kloosterlingen over een eigen huis, eigen vermogen en vooral: het recht er zelf over te beschikken. Het merendeel van de Maastrichtse kanunniken was afkomstig uit de plaatselijke burgerij. Vermogen en materiële goederen vloeiden voor een deel ongetwijfeld terug naar de familie: het hemd is nader dan de rok. Overigens is 'stadspaleizen' een beetje overdreven. Lang niet elk pand in de claustrale ring om St.-Servaas- of O.L.Vrouwekerk was even weelderig gebouwd als het huis met voorhof aan het Henric van Veldekeplein. Als dat het geval was, zou er veel meer van bewaard zijn gebleven. (Kijk maar eens hoeveel latere bebouwing er staat tussen de achttiende-eeuwse panden).
Er is echter door kanunniken enorm veel (geld voor) kunstvoorwerpen aan hun kerk en kapittel geschonken. Het is nog nooit systematisch geïnventariseerd, zij het dat het proefschrift van Mieke de Kreek over de kerkschat van de Onze Lieve Vrouwe (Clavis, 1994) enig inzicht geeft voor die kerk.

Waar is het allemaal gebleven? Heel veel is te zien in de schatkamers van de St.-Servaaskerk en de Onze Lieve Vrouwekerk. Met name de eerste is zeer de moeite waard, omdat er bij de restauratie van de kerk veel geld beschikbaar was voor een moderne inrichting. Maar het St.-Servaaskapittel was tevens het rijkste. Het had bindingen met koning en keizer, profiteerde van een constante stroom pelgrims naar het graf van Sint Servaas en van de vrijgevigheid van de eigen parochianen. Zeker, er is veel verloren gegaan, niet in de laatste plaats omdat de smaak veranderde en men 'ouderwets' goud, zilver, koper, tin en brons omsmolt om nieuwe voorwerpen te financieren. Maar wie de Schatkamer van de St.-Servaas- en in mindere mate die van de Onze Lieve Vrouwekerk nooit 'met hersens' heeft bezocht (probeer een inhoudelijke rondleiding te krijgen), mag zich niet beklagen over het vermeende gebrek aan museale historische collecties in Maastricht.

[Ingrid M.H.Evers]

Was er een 'kunstcollectie van de Regouts'?

Waar is dan de kunstcollectie van de Regouts?

De collectie Wagner-de Wit vormde het eindpunt van een door meerdere generaties opgebouwde verzameling. De erflaters hadden geen kinderen, waren puissant rijk en gepassioneerd. Hun doel was voort te leven in hun verzameling en dat hebben zij inderdaad bereikt!
'De' Regouts bestaan niet! Het vermogen van Petrus Regout werd verdeeld over tien kinderen, die elk ook weer zeven tot twaalf kinderen hadden, die zelf ook weer... (etc.). De genealogie Regout wijst uit, dat reeds de 'tweede' en 'derde' generatie als geheel niet meer betrokken was bij De Sphinx. 'De Regouts' streefden heel andere carrières na, van boerend grootgrondbezitter tot de landelijke politiek toe, diplomatieke dienst en ministerambt incluis. Het vermogen van Petrus Regout sr. raakte dus al meteen versnipperd en een dergelijke ontwikkeling deed zich ook voor bij andere vermogende families van goed katholieke huize.
Het had natuurlijk ook anders gekund. De voorvader van de eveneens katholieke familie Brenninkmeyer bracht zijn vermogen onder in een trust, waardoor nieuwe zakelijke ondernemingen konden worden gefinancieerd, waarvan iedereen op termijn de vruchten plukt(e). (Al is er ook een arme tak!)

Maar heeft u wel eens goed gekeken naar die prachtige en enorme koperen luchters in de oorspronkelijke vier parochiekerken? Die zijn geschonken door Pie Regout. Probleem is dat men deze en andere door Petrus geschonken kerkelijke kunst altijd speculatief beoordeelt: 'Dat was allemaal om de geestelijkheid te paaien'. Persoonlijk ben ik van mening dat men daarmee onrecht doet aan het religieuze wereldbeeld van Petrus sr., maar belangrijker is dat er door zo'n benadering geen beeld ontstaat van wat er nog meer door hem of zijn nazaten aan de stad is geschonken.

Niet geschonken maar wel van ons allemaal is een erfenis aan prachtige panden en landgoederen, door Pie Regout, zijn zonen en kleinzonen gebouwd, opgeknapt of uitgebreid. En op die erfenis moeten we zeer zuinig zijn! Zij waren overigens lang niet de enigen die onze stad in de negentiende eeuw met landgoederen, buitenhuizen en stadspaleizen verfraaiden, maar ook dat is nog nooit op een rijtje gezet.

[Ingrid M.H.Evers]

Mecenaat in Maastricht

Wat bij mij dan weer de vraag oproept: hoe komt het toch dat al die vermogende Maastrichtse families uit het verleden zo weinig aan de musea van de stad hebben nagelaten? In Aken en Keulen zijn belangrijke musea voor moderne en hedendaagse kunst gevuld met de verzamelingen van het echtpaar Ludwig. Het Folkwang Museum in Essen is wereldberoemd dankzij de omvangrijke kunstcollectie van de Krupps. Het Luikse MAMAC dankt een groot deel van haar basiscollectie aan particuliere schenkers als Louis-Pierre Saint-Martin, Léopold Donnay en Eugène Dumont.

Vraag aan de MestreechOnline lezers: wat gaat ú bijdragen aan het Maastrichts patrimonium?

El Loco is inderdaad een beetje 'loco' met zoveel vragen tegelijk! Beetje verwarrend ook, want hier worden uiteenlopende zaken op één hoop gegooid, zoals kunstmecenaat, erflatingen en wat ik 'gelegenheid' zou willen noemen. Vooropgesteld moet worden dat het unfair is Maastricht te vergelijken of in één adem te noemen met particuliere collectie(vormer)s in Essen, Aken of vergelijkbare steden, die aanzienlijk meer inwoners telden en waar genoemde schenkers over veel meer kapitaal beschikten dan wat algemeen wordt aangenomen van 'de Regouts en andere kapitaalkrachtige Maastrichtse families'.

Het is onbegonnen werk hier de situatie in negentiende- en twintigste-eeuws Maastricht uiteen te zetten. Dat zou een exposé betekenen over de sleutels tot het geheel: bevolkingsomvang en -opbouw, scholingsniveau, geestelijke en wereldlijke invloeden, herkomst (!) en verdeling van vermogen, gemeentelijke politiek en financiën, persoonlijke animositeiten en het ontbreken van een cultureel klimaat. Met dat laatste bedoel ik: een in kunst geïnteresseerd publiek. (Aan een muziekleven en 'hafa'-cultuur is hier nooit gebrek geweest).

Over dat kunstklimaat heb ik een eerste ‘schets’ gepubliceerd in 1991 en sindsdien is er voor zover ik weet voor Maastricht geen gericht onderzoek meer naar gedaan.
Zie: Ingrid M.H. Evers, Maastricht in de negentiende eeuw, aspecten van het kunstklimaat, in: Ad J. Himmelreich (ed.), Théodore Schaepkens, (Maastrichts Vierkant, 14), Maastricht 1991, 15-45, meer specifiek 34-45: ‘kunstbevordering’; ‘kunstmecenaat in Maastricht?’

Om een idee te krijgen van de kapitaalkracht van het negentiende-eeuwse patriciaat in Maastricht verwijs ik graag naar het proefschrift van Nick Bos, Notabele ingezetenen (1995).

Wat mijn persoonlijke bijdrage betreft: die is te vinden in drukinkt en digitale nulletjes en eentjes.

[El Loco]

2. Nee, het echtpaar Wagner-de Wit had geen enkele binding met Maastricht.

Wat bij mij dan weer de vraag oproept: hoe komt het toch dat al die vermogende Maastrichtse families uit het verleden zo weinig aan de musea van de stad hebben nagelaten? In Aken en Keulen zijn belangrijke musea voor moderne en hedendaagse kunst gevuld met de verzamelingen van het echtpaar Ludwig. Het Folkwang Museum in Essen is wereldberoemd dankzij de omvangrijke kunstcollectie van de Krupps. Het Luikse MAMAC dankt een groot deel van haar basiscollectie aan particuliere schenkers als Louis-Pierre Saint-Martin, Léopold Donnay en Eugène Dumont.

Waar is dan de kunstcollectie van de Regouts? Waar bevinden zich de kunstvoorwerpen die ooit de stadspaleizen van de kanunniken van St-Servaas en O.L.V. verfraaiden? Waar zijn de portretten van de militaire gezaghebbers, de antieke meubels van de rijke bierbrouwers, de schilderijen en tapijten van de welvarende notabelen? In het Bonnefanten ben ik ze niet tegengekomen, in het Museum aan het Vrijthof ook niet. Daar bevindt zich de collectie van een Haags echtpaar, en ja, sinds enige jaren is daar een schenking van een nazaat van de Bonhomme-familie bijgekomen. Maar verder...

Vraag aan de MestreechOnline lezers: wat gaat ú bijdragen aan het Maastrichts patrimonium?