Waar is het beeld van de God Mars (vh. Villa Aldegonda)

[El Loco]

Nou, zo te lezen had Van Agt ook al een vermoeden dat niet alleen de Bacchus van de Gravenhof afkomstig was van Huis Severen, maar ook de Mars van Villa Aldegonda. We zijn dus minder origineel dan we dachten, maar we zijn er wel zélf opgekomen

In de tuin bevinden zich nog twee voetstukken met rocaille-ornament, terwijl in de tuin van de Gravenhof een levensgroot Bacchusbeeld van hard aardewerk staat, dat van Severen afkomstig is. [...] Villa Aldegonda, levensgroot tuinbeeld van Mars in hard aardewerk op een hardstenen voetstuk in Lodewijk xv-stijl; vertoont enige overeenkomst met het beeld op de Gravenhof, dat van Severen afkomstig is.

Uit: J.F. van Agt (1962): De Nederlandse monumenten van geschiedenis en kunst. Deel V, 3e stuk: Zuid-Limburg uitgezonderd Maastricht, pp. 33, 36. Staatsdrukkerij- en Uitgeverijbedrijf, Den Haag (online tekst)

Van Agt bevestigt hier ook meteen dat het Marsbeeld zich in elk geval in 1962 in de tuin van Villa Aldegonda bevond. Hoe het dan weer bij de buren terechtkwam? Verder lezen we dat de beelden van hard aardewerk zijn, terracotta neem ik aan, dus niet van hardsteen, zoals de sokkels. Ook interessant: er waren in 1962 in de tuin van Severen blijkbaar twee voetstukken te vinden en in de tuin van Villa Aldegonda één. Misschien waren er dan ook drie godenbeelden? Die rechtse op de tweede tekening van Van Gulpen (zie hierboven) lijkt een vrouwelijk figuur. Venus? Diana?

[El Loco]

Ik denk het niet, maar je weet het natuurlijk nooit zeker:


Bron: https://commons.wikimedia.org/wiki/F..._tuinbeeld.JPG

Beeld van onbekende vrouwelijke figuur in het park van Meerssenhoven.

[Ingrid M.H.Evers]

Mooie foto van Kleon3. Jammer dat er geen Silhouetje is van Meerssenhoven.

[Ingrid M.H.Evers]

Van 'amienees' kreeg ik via de mail de volgende informatie:

Het Bacchusbeeld staat inderdaad nog op Gravenshof (graag mét tussen-s !). Martin Hermens kocht het ca. 1917 van Severen. En dat klopt dan dus aardig met de ansichtkaart uit 1915 (https://beeldbank.rhcl.nl/detail.php...274139&index=8).

Wat wij weten is dat Martin het 'naakte' beeld kocht, omdat het op Severen weg moest toen dat een tehuis voor meisjes werd. (Wat dus niet klopt met de aankoopdatum).
In onze familie is altijd verteld dat Bacchus deel uitmaakte van een groep van vier beelden, die de jaargetijden voorstelden. Bacchus is de herfst.

Of dat van die vier bij elkaar horende beelden klopt en waar die drie andere jaargetijden dan gebleven zijn, dat weet ik niet. Maar 'vier beelden' zou dan eventueel weer aansluiten op posting # 16: meerdere Romeinse beelden op Severen. Met 'Mars' kan ik je helaas niet helpen. Dat beeld zegt mij niets.

Wat ik mij nu afvraag..... waar zouden die andere beelden gebleven zijn?

[Ingrid M.H.Evers]

Beelden van de vier seizoenen?

Wat ik mij nu afvraag..... waar zouden die andere beelden gebleven zijn?

Ik denk dat het beeld van Meerssenhoven in posting #17 een goed kans maakt.

Stel dat de theorie van een reeks beelden die de Vier Seizoenen voorstelde, op Severen historische grond heeft, om welke figuren zou het dan kunnen gaan?
In een Nederlandse Almanak uit de zeventiende eeuw (1653-1654) symboliseerde de godin Venus (bij de Grieken: Aphrodite) de Lente. De Zomer werd gepersonifieerd door de godin Ceres (bij de Grieken: Demeter), de Herfst door de god Bacchus (bij de Grieken: Dionysos) en de Winter simpelweg door een oude man.

Wat kan hierbij de rol van Mars (Ares) geweest zijn? Volgens verschillende websites had hij twee heel verschillende achtergronden: enerzijds was hij met een feest in oktober de god van de strijd, de oorlog, anderzijds liet hij met een feest in maart de bloemen en planten ontluiken. Die feesten vielen in respectievelijk de overgangsmaand naar het winterseizoen (het oorlogsseizoen), of juist naar de lente (het vredesseizoen). Zou men op Severen bij een hypothetische 4-seizoenen-beeldenreeks als symbool voor de Winter, in plaats van voor een oude man, kunnen hebben gekozen voor Mars ?

Het is allemaal nogal speculatief, maar niet onmogelijk. Misschien zouden de twee nu nog bereikbare beelden - Bacchus op de Gravenshof en Aphrodite (?) op Meerssenhoven - eens met elkaar vergeleken moeten worden: stijl, materiaal (terracotta?), afmetingen. En als dan een mogelijke relatie blijkt, waar zou dan het vierde beeld gebleven kunnen zijn?

[El Loco]

Even samenvatten...

Voor degenen die dit proberen te volgen en inmiddels de weg zijn kwijtgeraakt, even een korte samenvatting:

We hebben het hier over 2, 3 of 4 terracotta tuinbeelden, waarschijnlijk 18e-eeuws en Romeinse goden voorstellend, die tot begin 20e eeuw hebben gestaan op het bordes of in de tuin van Huis Severen in Amby. Na 1912 (toen er een klooster op het terrein werd gevestigd) zijn de beelden verspreid geraakt cq. verloren gegaan. Eén beeld, Bacchus voorstellend, bevindt zich met vrij grote zekerheid in de tuin van de Graven(s)hof in Amby, waarschijnlijk al sinds ca. 1917. Het bijbehorende voetstuk bevindt zich nog in het park van Severen. Een ander beeld, Mars voorstellend, bevond zich in 1962 in de tuin van Villa Aldegonda en, na de sloop daarvan, in de tuin van het naastgelegen huis, Bergerstraat 160. Dit beeld en het bijbehorende voetstuk, dat sterke gelijkenis vertoont met dat van Bacchus, zijn beide spoorloos.

Op een tweetal tekeningen van Philippe van Gulpen uit de periode 1830-1850 menen Ingrid Evers en ikzelf (zei de gek) drie verschillende tuinbeelden op het terras van het Huis Severen te zien. Het huis werd toen bewoond door nazaten van burgemeester Godert van Slijpe (1698-1753), de bouwheer. Ook Paul Arnold, schrijver van een boekwerkje over Huize Severen, is van mening dat er meerdere godenbeelden op Severen aanwezig waren. Volgens Amienees zouden het er vier kunnen zijn geweest, die de vier jaargetijden moesten voorstellen. In mijn ijver om de ontbrekende beelden op te sporen, kwam ik toen aanzetten met een beeld van een vrouwelijke figuur, dat zich in de tuin van Kasteel Meerssenhoven bevindt. Die suggestie moet ik nu intrekken. Eerst maar eens een afbeelding van de drie beelden. Links Bacchus, rechts Mars en in het midden het beeld te Meerssenhoven.



Nu ben ik geen kunsthistoricus, maar wat iedereen kan vaststellen is dat de ronde voet van het middelste beeld niet past bij de vierkante van de andere beelden en dus ook niet bij de vierkante sokkels, waarop de beelden oorspronkelijk zouden hebben gestaan. Daarnaast heb ik het idee dat dit beeld uit een latere periode stamt (romantiek? eind 19e eeuw?) en ook niet van terracotta is (hoewel ik dat van de andere beelden ook niet gedacht zou hebben). Verder wordt het beeld van Meerssenhoven niet vermeld op de lijst van rijksmonumenten, terwijl dat bij diverse tuinvazen, hekwerken, bruggetjes en andere tuinelementen in het park van Meerssenhoven wel het geval is (zie hier). Dat doet vermoeden dat het beeld een recente aanwinst is, of anderszins niet beschermenswaardig, wat voor de andere twee beelden wel geldt: Mars was - tot zijn verdwijning - een rijksmonument; Bacchus is een gemeentelijk monument.

Misschien moeten we ons voorlopig toch maar op die twee laatsten concentreren?

[El Loco]

Vier beelden op tekeningen Philippe van Gulpen?

Bij nader inzien meen ik nu toch ook vier beelden bij Van Gulpen te zien, weliswaar twee op de ene en twee op de andere tekening. De tekeningen waar het om gaat zijn:
1. https://beeldbank.rhcl.nl/detail.php...432031&index=1
2. https://beeldbank.rhcl.nl/detail.php...431452&index=0
De eerste tekening heeft als onderschrift: "Chateau de Severen près Maestricht à Mr. le Bourgemaitre Van Slype". Burgemeester Jan Godart van Slijpe overleed in 1838, dus mogen we aannemen dat de tekening vóór die tijd gemaakt is. De tweede tekening dateert volgens het bijschrift van het RHCL uit 1846. Beide tekeningen tonen de achterkant (de westkant) van het Huis Severen uit een andere hoek: de eerste uit het zuidwesten; de tweede uit het noordwesten. Daardoor hebben we eigenlijk zicht op het totale terras. Duidelijk herkenbaar zijn de leibomen voor de gevel van het huis, enkele bossages verder weg van het huis en een belvédère-achtige uitbouw in de gracht met een balustrade eromheen (de huidige brug op die plek dateert van na 1880). Her en der zijn schetsmatig weergegeven beelden te herkennen. Op de oudere tekening is ook een soort theekoepel te zien. Deze lijkt op het terras te zijn gesitueerd, maar kan ook verder weg staan (Van Gulpens tekentalent had zijn beperkingen). Dit zou ook de koepel van het poortgebouw van de hoeve Severen kunnen voorstellen, maar dan zit Van Gulpen er qua perspectief wel erg naast. Op de jongere tekening ontbreekt het bouwwerk in elk geval. Hieronder een uitsnede van beide tekeningen.



Links de oudere tekening met het gezicht op de achtergevel van het huis en het terras uit het zuidwesten. De rode cijfers 1 en 2 geven de positie van de door Van Gulpen geschetste tuinbeelden aan. De gele cijfers 3 en 4 geven de positie aan waar men, de regels van de symmetrie in acht nemend, de twee andere beelden zou verwachten. Op de rechter tekening, het zicht op het terras uit het noordwesten, geeft het rode cijfer 4 inderdaad een beeld aan op de verwachte positie. Dat is niet het geval met nummer 3 (als dat tenminste een beeld voorstelt); dat beeld bevindt zich veel dichter bij het woonhuis.

Zullen we het vanaf nu dan hebben over de vier tuinbeelden van Severen?

[El Loco]

Ik kom nog een andere versie van tekening nr. 1 van Van Gulpen tegen (zie hierboven) en daarop zijn twee beelden afgebeeld op positie nr. 2 en 3!

[Ingrid M.H.Evers]

Heel handig, deze samenvatting, Loco. Dat de Bacchus nog op de Gravenshof staat, is bevestigd door de huidige bewoners.

Maar ook als we het voorlopig bij twee beelden (Bacchus en Mars) houden, dan vraag ik me af waarom die beelden vierkante voetstukken hebben en op ronde piëdestals zouden hebben gestaan. Het lijkt veel waarschijnlijker dat op die (drie) 'onderzetters' tuinvazen hebben gestaan.

Buitengewoon vervelend dat we door Covid-19 geen onderzoek kunnen doen bij de Documentatie Limburg van de Stadsbibliotheek. De krantendocumentatie en het tijdschriftenbestand zouden ons meer kunnen vertellen dan Delpher en andere websites. Geduld is een schone zaak, vrees ik.

[El Loco]

Dat de Bacchus nog op de Gravenshof staat, is bevestigd door de huidige bewoners.

Ah, dat is goed nieuws. In elk geval een van de vier beelden behouden!

Maar ook als we het voorlopig bij twee beelden (Bacchus en Mars) houden, dan vraag ik me af waarom die beelden vierkante voetstukken hebben en op ronde piëdestals zouden hebben gestaan. Het lijkt veel waarschijnlijker dat op die (drie) 'onderzetters' tuinvazen hebben gestaan.

Het is op de twee beschikbare foto's niet goed te zien, maar de bovenkanten van de piëdestals zijn volgens mij wel degelijk min of meer vierkant. Dat komt ook overeen met de beschrijving van het gemeentelijk monument: https://flexinext.maastricht.nl/file...ent/GM-157.pdf
Of ze oorspronkelijk bij de beelden behoorden zullen we wel nooit met zekerheid weten. Volgens Van Agt wel, maar hij geeft er geen argumenten voor. De beelden zouden van hard aardewerk zijn; de piëdestals van hardsteen. Op de tekeningen van Van Gulpen lijken de beelden wel op een forse verhoging te staan, aangezien ze goed zichtbaar zijn achter het terrasmuurtje, maar dat zegt niet zo veel.

Met de latere lotgevallen van de beelden en de piëdestals lijken we inderdaad niet veel verder te komen, maar wat kunnen we zeggen over de origine ervan? Ik heb het idee dat we dan het beste met burgemeester Godert van Slijpe (1698-1753) kunnen beginnen. Niet alleen was hij de bouwheer van het huidige landhuis Severen, hij was ook de drijvende kracht achter de modernisering van het interieur van het stadhuis van Maastricht. Een soort 18e-eeuwse kunstpaus dus. Daarnaast past de stijl van de piëdestallen helemaal bij de periode dat hij op Severen woonde.

[Ingrid M.H.Evers]

Over Godert van Slijpe (1698-1753) zie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Godert_van_Slijpe. Hij blijkt degene te zijn geweest, die het beroemde goudleerbehang in het stadhuis in de achttiende eeuw naar Maastricht haalde.
Bij het RHCL berust een klein familie-archiefje van de familie Van Slijpe. Het betreft een omslag met Afschriften van akten, rekeningen en kwitanties en correspondentie, 17e en 18e eeuw. Misschien dat we daar, als het archief ooit weer eens geheel toegankelijk zou zijn, iets over de beelden van Severen vinden. Wishful thinking?

[El Loco]

Over Godert van Slijpe (1698-1753) zie: https://nl.wikipedia.org/wiki/Godert_van_Slijpe. Hij blijkt degene te zijn geweest, die het beroemde goudleerbehang in het stadhuis in de achttiende eeuw naar Maastricht haalde.

Niet alleen dat, hij was het ook die de verduretapijten voor de Raadzaal en de Mozestapijten voor de Prinsenkamer bestelde. Volgens Servé Minis (Een seer magnifick Stadthuys (1985), pp. 65-67) was het Godert van Slijpe die in de 21 jaar dat hij af en aan burgemeester was (van 1732 tot 1752; telkens voor 2 jaar met tussenpozen van 2 jaar) verantwoordelijk was voor de algehele herinrichtingscampagne in het stadhuis. Daarbij werd gebruik gemaakt van de diensten van kunstenaars als de Maastrichts-Luikse schilder Jean-Baptiste Coclers en de Italiaanse sierstucwerker Tomaso Vasalli. Een steenhouwer, waarvan we helaas de naam niet kennen, kreeg de opdracht om de nog niet zo oude schoorsteenmantel in de Prinsenkamer te vervangen door een exemplaar van roodgeaderd marmer "à la moderne", d.w.z. in Lodewijk XV-stijl. Wie weet was Van Slijpe wel zo verguld met het resultaat, dat hij deze onbekende beeldhouwer ook de vier tuinbeelden voor zijn buitenverblijf in Amby liet maken?

Het is maar een suggestie. Voor hetzelfde geld zijn de beelden niet in opdracht vervaardigd, maar bestelde Van Slijpe (of wie dan ook) de beelden bij een of andere Parijse, Brusselse of Amsterdamse handelaar.

[Ingrid M.H.Evers]

Bacchus, tot 1917 op Severen




Bijgaand een foto van de Bacchus, zoals hij al jaren staat in de Gravenshof te Amby. Hij is zonder enige twijfel afkomstig van Severen, want hij werd in 1917 gekocht door de toenmalige eigenaar van de Gravenshof. (Foto: Servé Minis).