Aankondiging

Sluiten
No announcement yet.

Leprosenland

Sluiten
X
 
  • Filter
  • Tijd
  • Tonen
Clear All
nieuwe berichten

  • Leprosenland

    Goedemiddag,

    Sinds lang kom ik weer eens een kijkje nemen op dit forum dat me toch al vaker goed van dienst is geweest. Chapeau hiervoor.
    Hier mijn vraag.

    Bij het onderzoek naar de geschiedenis van de woning van een voorvader stuit ik op het volgende. Het huisperceel is afgesplitst in het vierde kwart van de 18e eeuw van een grotere wei die in eigendom was van "het Godtshuijs der Leprosen" (1732) en de "Tafel der Leprosen" (1767). Met de tafel wordt hier de armentafel bedoeld, een instelling die bedoeld was voor armenzorg, in dit geval de leprosen. In 1840 was deze weide in eigendom van de Heilige Geest. Eveneens een instelling voor de armenzorg. Ik concludeer voorzichtig dat het eigendom van de leprosentafel overgedragen/gegaan is naar de Heilige Geest. Tot zo ver niet vreemd.

    Maar bij de belastingaangifte uit 1776 kom ik geen aangifte tegen van de leprosen noch van de heilige geest. Terwijl aangrenzende eigenaren in hun aangifte aangeven dat de 'buurman' de Heilige Geest was. Dit sterkt mijn idee dat de weide gewoon altijd in eigendom van de Leprosen en later H. Geest is geweest. Maar waarom kan ik er dan geen aangifte van vinden? De aangifte kan kwijt zijn geraakt maar deze grond ligt in Amby en ik doe al jaren onderzoek in deze aangiftes en ben nog niet eerder tegengekomen dat een aangifte ontbrak. Of werd de aangifte gedaan onder een andere naam? Tot wanneer was de Tafel der Leprosen actief? Misschien verviel de grond wel in handen van een andere instelling, maar welke dan?

    Ik ben benieuwd of iemand hier meer over weet?



  • #2
    Leprozerie Het Siecken (1)

    Dag Amienees, nog altijd fervent bezig in Amby!? Hoe is het daar in Midden-Limburg aan de Markt (en met de kippen)?
    Ik hoop dat je de Historische Encyclopedie Maastricht nog bij de hand hebt? Hier zijn wat trefwoorden die je achtergrondinformatie geven:

    - accijnsvrijdom
    - armentafel
    - belasting
    - Bureau de Bienfaisance / Bureau van Weldadigheid
    - Burgerlijk Armbestuur (nu Stichting Elisabeth Strouven)
    - Grote Heilige Geest
    - leprozen
    - Ordonnantie van 1580
    - Siecken
    - Wyckerveld

    Maar kort samengevat: de leprozen (in Maastricht na de middeleeuwen soms inderdaad melaats, maar vaker vanwege afzichtelijke huidproblemen of andere ziekten door slechte hygiëne etc. zo genoemd of ervaren) werden zoals gezegd opgevangen buiten de stad, in het Wyckerveld. Jij spreekt over 'Amby' en dat is correct voor de negentiende eeuw, tot aan de vergroting van de gemeente Maastricht in 1920/1970. Het pand werd Het Siecken genoemd en stond voor zover mij bekend aan de Scharnerweg, ongeveer ter hoogte van de AH, dus achter de 'gemeenteflat'.

    Het Siecken viel onder beheer van de Grote Heilige Geest, een stedelijke armentafel, dus geen armentafel van een bepaalde parochie. Het leprozenhuis was in Maastricht een stedelijke aangelegenheid. De stad beheerde die armentafel en stelde de Grote Heilige Geestmeesters aan voor die categorieën in de armenzorg, die niet door de parochiële armentafels werden gedekt. (Zo waren er parochiële armenhuisjes, maar ook stedelijke).

    Zoals gebruikelijk was in het ancien regime werden geestelijke instellingen (kloosters, kerken, armentafels etc.) door de stedelijke overheid en door de bevolking begiftigd. Vanuit de overheid betaalden kerkelijke instellingen en geestelijken namelijk geen belastingen en kregen meestal accijnsvrijdom (de voornaamste belasting, op de eerste levensbehoeften). Dat bleef zo tot de Franse Tijd (1794-1814). Vanuit de bevolking kregen dergelijke instellingen bij leven of na overlijden giften, omdat dergelijke goede werken naar alle waarschijnlijkheid een redelijk prettig plaatsje opleverden in het hiernamaals.

    Het Siecken bezat dus landerijen en legaten, huuropbrengsten, pachten etc. Dat alles moest overigens wel worden verantwoord aan de stad. De meesters van de Grote Heilige Geest stelden jaarrekeningen op die werden ingediend bij de stedelijke peymeester. Deze rekeningen werden vervolgens door het stadsbestuur 'afgehoord'. Als je dus kennis wilt nemen van het (grond)bezit van Het Siecken, moet je het archief van de Grote Heilige Geest inzien (RHCL, sinds kort: HCL).

    Zoals bekend zijn in 1796-1797 alle geestelijke en semi-geestelijke instituties opgeheven, dus ook de armentafels. Hun bezittingen ten behoeve van de armen-, en daaruit voortvloeiende ziekenzorg voor de armen, kwamen aan een speciaal hiervoor opgerichte stedelijke instelling, het Bureau de Bienfaisance. Onder die instelling, waaruit later het Burgerlijk Armbestuur (BA) voortkwam, viel ook 't Siecken. Het is bekend dat het zeer kapitaalkrachtige BA tot ver in de negentiende eeuw nog sprak van 'leprozenland'.

    Of het BA belasting betaalde in de negentiende en twintigste eeuw, weet ik niet, maar misschien dat je het Burgerlijk Armbestuur in de belastingkohieren kunt terugvinden? Ik raad je aan in elk geval de twee delen Vierkant Maastricht over het Burgerlijk Armbestuur (Roebroeks/Luijten en anderen) daarvoor in te zien. Het BA is nu alweer geruime tijd een stichting (Elisabeth Strouven) met AMBI-status.
    Last edited by Ingrid M.H.Evers; 18 januari 2021, 11:37. Reden: redactie

    Opmerking


    • #3
      Leprozerie Het Siecken (2)

      Niet alles wat in de Historische Encyclopedie Maastricht te vinden is, is ook te vinden in mijn hoofd. Vanochtend vroeg ik mij af, wanneer die leprozerie eigenlijk is verdwenen. Het lemma 'Het Siecken' vermeldt 1697, nadat het pand in 1673 bij het beleg van Maastricht door Lodewijk IV ook al een keer met de grond gelijk was gemaakt. (Het lag in het schootsveld van de vesting). Leprozen waren er in 1697 vrijwel niet meer en dus was dat huis niet meer nodig. De goederen waren al eerder naar de Grote Heilige Geest gegaan.

      Het lemma in het HEM verwijst naar een prachtig artikel van (toen) drs. Jacques van Rensch, dat een beetje was weggezakt uit mijn geheugen. De boekenkast bood uitkomst. Het artikel geeft tal van details over de ziekte en de rechten, plichten en kleding van melaatsen, en de dagelijkse (ook financiële) gang van zaken. Een aanrader voor wie in het onderwerp is geïnteresseerd.

      Th.J. van Rensch, ' "Arme Lazarussen", aspecten van de geïnstitutionaliseerde leprozenzorg in Maastricht, vooral in de 15e en 16e eeuw', in: A.M.J.A. Berkvens en A.Fl. Gehlen (red.), Van Verminkingsstraf tot vrederechter. Opstellen ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan van de Werkgroep Limburgse Rechtsgeschiedenis (1980-2000), Maastricht 2000, 23-61.

      Wel bijzonder overigens dat veldnamen zo lang 'overleven'. Als het BA het midden-negentiende eeuw nog heeft over 'leprosenland', is het huis al 150 jaar verdwenen en bestonden alleen de betreffende percelen nog.
      Last edited by Ingrid M.H.Evers; 18 januari 2021, 11:40.

      Opmerking


      • #4
        Dankje Ingrid voor deze uitvoerige reactie. Geweldig om te lezen!
        Ook heel leuk om te horen dat je van de markt (vooruit Kerkplein) en de kippen hebt onthouden. Dat is nog steeds genieten. Never a dull moment with a hin
        De verzorging van de leprozen vind ik zeer interessant. Het spreekt tot de verbeelding en lijkt te horen bij het beeld dat ik van de middeleeuwen heb. Ik zal dan ook zeker de literatuur opsnorren en raadplegen. De HEM heb ik hier naast me liggen en wordt dikwijls geraadpleegd, ook dank daarvoor ;-) Ik had eerder van het Siecken gehoord maar wist niet waar dit lag, leuk om de exacte locatie (bij benadering) te weten.

        Je schrijft dat het Siecken verantwoordig moest afleggen aan de stad. Het archief van de Grote Heilige Geest kan mij daar zeker verder bij helpen, goeie tip. Maar in aanvulling daarop, het Siecken, ofwel Het Godthuijs der Leprosen", moest ook verantwoording afleggen voor de dorpsbank van Amby, althans alleen over het eigendom dat daar lag natuurlijk. Daar heb ik mijn informatie uit gehaald. Jouw verhaal lezende moest het leprosenhuis/siecken nog bestaan hebben tot de Franse tijd, dus ik vrees dat hun aangifte op de een of andere manier verloren is gegaan. Bovendien, van andere kerkelijke instellingen heb ik wel de aangiftes uit 1776.

        Het gaat trouwens om de locatie Bergerstraat 17 en links hiervan. Bergerstraat 17 was een bijgebouw van de oorspronkelijke woning, die helaas rond 1960 gesloopt is ten behoeve van de autogarage.

        Ik blijf me verder hierin verdiepen/zoeken, wordt vervolgd.

        Opmerking


        • #5
          Oorspronkelijk geplaatst door Amienees Bekijk bericht
          Jouw verhaal lezende moest het leprosenhuis/siecken nog bestaan hebben tot de Franse Tijd
          Ho, stop, er is maar één Franse Tijd, namelijk de tijd dat Maastricht een gelijkberechtigde Franse stad in Frankrijk was (1794-1814). Daarnaast hebben we twee Franse bezettingen gehad: onder Lodewijk IV (1673-1678 ) en Lodewijk XV (1748-1749). Het is wel zaak om het verschil te zien.

          Het huis Het Siecken is met alle opstallen en bijgebouwen afgebroken in 1697 (zie Flament, Chronijck van Maestricht..., p.118 ), dus een eeuw voor de Franse Tijd (1794-1814). De goederen gingen echter al eerder in de zeventiende eeuw naar de Armentafel van de Grote Heilige Geest, die ze nog een eeuw lang beheerde, ongetwijfeld onder de oorspronkelijke naam.

          Oorspronkelijk geplaatst door Amienees Bekijk bericht
          Het gaat trouwens om de locatie Bergerstraat 17 en links hiervan. Bergerstraat 17 was een bijgebouw van de oorspronkelijke woning, die helaas rond 1960 gesloopt is ten behoeve van de autogarage.
          Ik begrijp, dat dit perceel dat jij als 'leprosenland' kent, ooit bezit was van Het Siecken. Het was niet het perceel waarop het Siecken ooit was gebouwd.

          Oorspronkelijk geplaatst door Amienees Bekijk bericht
          ik vrees dat hun aangifte op de een of andere manier verloren is gegaan. Bovendien, van andere kerkelijke instellingen heb ik wel de aangiftes uit 1776.
          Zou het niet kunnen zijn dat de naam van de Grote Heilige Geest niet voorkomt in de achttiende-eeuwse leggers van Amby omdat de landerijen verpacht waren? Die pachtcontracten duurden volgens Van Rensch in Maastricht negen jaar. Mogelijk zijn de pachters aangeslagen, niet de eigenaar.

          En nog even een aanvulling op een eerdere opmerking in verband met archiefbronnen.
          Er bestaat een klein archiefje van de Tafel van de Grote Heilige Geest (HCL). Het is echter goed mogelijk, dat je er niets over Het Siecken c.q. de leprozen in kunt vinden. Het artikel van Van Rensch steunt merendeels op vermeldingen in de Raadsverdragen. Ik vond geen enkele verwijzing naar dit 20 cm omvattende archief.
          Last edited by Ingrid M.H.Evers; 21 januari 2021, 15:53. Reden: aanvulling bron 1697

          Opmerking


          • #6
            Goedemorgen Ingrid (en de rest)

            excuses voor de verwarring, ik typte het Siecken maar bedoelde hiermee de instelling, de H. Geest niet het gebouw zelf. Ik bedoelde te zeggen dat de G. Heilige Geest in de Franse Tijd (1794-1814) werd opgeheven. Maar klopt dat wat ik zeg? De Grote Heilige Geest was dus een burgelijke instelling, geen kerkelijke. Is deze opgeheven en later opnieuw opgericht als Burgerlijk Armbestuur of is deze altijd blijven voortbestaan?

            De grondbelasting werd altijd betaald door de eigenaar, niet de pachter. Soms zie je wel dat een pachter namens de eigenaar de aangifte van onroerend goed indient, maar dat staat er dan altijd keurig bij. In een aantal gevallen geven grootgrondbezitters ook op wie het land "onder den ploegh heeft". Dus dat onderscheidt tussen pachter en grondbezitter wordt vrij nauwkeurig bewaakt. Het enige waar het wel eens misgaat dat een eigenaar bij het beschrijven van de locatie van zijn grond de verkeerde buurman opgeeft. Bijvoorbeeld: Dat Pietje aan de noordkant aan zijn perceel grenst. Terwijl Pietje al dertig jaar dood is maar dit zo in de akte stond toen de eigenaar het perceel lang geleden kocht. Of men schreef dat het naastgelegen perceel van Jantje was terwijl Jantje, en hier heb je wel een punt, de pachter was en niet de eigenaar. Maar in mijn geval kan het geen vergissing zijn omdat ik van 1732 en 1767 wél de aangifte heb gevonden van de Leprozen, alleen in 1776 niet.

            Overigens is mijn ervaring dat een toust of pacht vaak voor 6 jaar werd aangegaan ipv 9. Maar inderdaad, een veelvoud van 3. Ik vermoed dat dat met het drieslagstelsel te maken heeft.




            Opmerking


            • #7
              Oorspronkelijk geplaatst door Amienees Bekijk bericht
              Ik bedoelde te zeggen dat de Grote Heilige Geest in de Franse Tijd (1794-1814) werd opgeheven. Maar klopt dat wat ik zeg? De Grote Heilige Geest was dus een burgerlijke instelling, geen kerkelijke. Is deze opgeheven en later opnieuw opgericht als Burgerlijk Armbestuur of is deze altijd blijven voortbestaan?
              Alle burgerlijke en kerkelijke vormen van armenzorg, inclusief de ziekenzorg (op enkele tijdelijke uitzonderingen na), werden opgeheven. De werkzaamheden (en goederen waaruit zij werden bekostigd) werden ondergebracht bij het Bureau de Bienfaisance (Bureau van Weldadigheid), dat op basis van de Franse republikeinse idealen van Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap een Administratieve Commissie voor de Burgerlijke Gasthuizen instelde, die er een andere invulling aan moest gaan geven. Geen kerkelijke participatie meer dus, ook niet vanuit de (deels opgeheven) parochies.

              Met het vertrek van de Fransen en de overgang naar het Nederlandse bestuur (1814) werd de Administratieve Commissie vervangen door een Kollegie van Regenten over de armen (1814-1854), dat veertig jaar later werd vervangen door het Burgerlijk Armbestuur (1854-1964). Het BA 'regeerde' dus van de Armenwet (1854) tot de invoering van de Algemene Bijstandswet (1965). Overigens kwamen parallel aan deze ontwikkelingen in de 1840 in de negentiende eeuw toch weer kerkelijke (Elisabeth Gruijters, mgr. Rutten etc.) en particuliere (Dames de Charité, Momus, Dorcas, later Sint-Vincentiusvereniging etc.) initiatieven op.

              Toch maar eens die twee boeken over het BA aanvragen bij je bibliotheek. Misschien dat het IBL nog werkt.
              Last edited by Ingrid M.H.Evers; 20 januari 2021, 14:46. Reden: aanvulling ziekenzorg

              Opmerking


              • #8
                Ik vond een rekening van 'de leprozen' vermeld in het Frans Archief van de gemeente Maastricht. Kijk even hier: https://forum.mestreechonline.nl/for...526#post102526

                Opmerking


                • #9
                  dankjewel voor de toelichting Ingrid. Dit maakt het voor mij weer wat duidelijker!

                  Opmerking

                  Bezig...
                  X