Bezoek aan de Bouillonstraat

[Ingrid M.H.Evers]

Het gouvernementshuis (Bouillonstraat) en het commandantshuis (Tongersestraat)

Het gouvernementshuis lag oorspronkelijk in elk geval niet in de Bouillonstraat. Een (Spaanse) militaire gouverneur kreeg Maastricht pas in 1567 - toen de stad voor het eerst een inliggend garnizoen kreeg. Hij resideerde in het Spaans Gouvernement aan het Vrijthof. Vanaf 1632 bewoonden de (toen) Staatse militaire gouverneurs na enige omzwervingen een groot pand aan de Tongersestraat/ westelijke hoek Minderbroedersberg, dat nog altijd bestaat. Eerst kort voor de Franse Tijd schijnt daarin verandering gekomen te zijn.

Ik heb mij een beetje vergist met de militaire gouverneur, die vanaf begin zeventiende eeuw in de Bouillonstraat woonde, en de militaire commandant, die aan de Tongersestraat woonde.

In 1616 kocht de stad twee huizen die 'bij de Lenculenpoort' lagen, die vervolgens tot een woning voor de gouverneur werden verbouwd. De eerste die daar resideerde was Claude de Lannoy, heer van La Motterie. HIj was de laatste Spaanse gouverneur.

Na 1632 stond het pand bekend als 'Het Hof'. De graaf van Solms, die in 1641 na De La Tour d'Auvergne (1632-1641) het Staatse gouverneurschap kreeg aangeboden, was een zwager van Frederik Hendrik en voerde een grote staat. Mogelijk kreeg het huis daarom de naam 'Het Hof'. Naar het schijnt heeft van Solms er bij het stadsbestuur (dat de eigenaar was) op aangedrongen de accomodatie wat meer allure te geven. In elk geval werd het pand in later jaren voortdurend uitgebreid met aangrenzende huizen, en wel in 1656, 1658 (tevens bouw van stallen en koetshuizen voor vijf rijtuigen) en 1666. Eind zeventiende eeuw en in de achttiende eeuw volgden verdere aanpassingen van de gebouwen, die met de achtertuinen deels in de Lenculenstraat lagen, namelijk in 1711, 1715, 1723, 1725, 1750, 1777 (aanpassing gevel door Mathias Soiron de Jonge), 1786 en 1791.

De laatste Staatse gouverneur was landgraaf Friedrich von Hessen (1784-1794), die in 1794 een inventaris van de aankleding van het pand overhandigde aan het Frans bewind. Hij mocht dan al moeten verdwijnen uit Maastricht, hij claimde wél zijn eigendom. Vier jaar later, in 1798, zou de nieuwe machthebber het meubilair etc. aankopen.

Van 1794 tot 1800 zetelde in deze gebouwen de Administration Central (Centrale Administratie), het bestuur van het Franse Departement Nedermaas, waarvan Maastricht de hoofdstad was. Daarna resideerden hier tot eind 1814 de prefect met zijn raadsheren en de Algemene Raad van het Departement. Op dat moment werd de straat waaraan 'Het Hof' stond, aangeduid als Rue des Prêtres (Papenstraat).

Literatuur
* Jos Daniels, Het gouvernementsgebouw te Maastricht, Maastricht 1968.
* Servé Minis, De terugkeer van de gouverneurs, Maastricht 1998.

[Pier]

Van Balioen(straat) naar Bouillonstraat?
(...)

Wanneer de Balyoenstraat de naam Bouillonstraat heeft gekregen, zou ik niet meteen kunnen zeggen, maar het lijkt waarschijnlijk dat dit eind achttiende eeuw het geval is geweest. Mogelijk is het zelfs een verworvenheid van de Franse Tijd (1794-1814), toen vrijwel elke straatnaam verfranst werd en niet begrepen namen domweg werden veranderd in iets dat het Franse gezag wél logisch leek. In elk geval spreekt het Register van huiseigenaren te Maastricht, 1807-1809 van een Rue dite Bouillon. Deze telde toen dertien huizen en een Gouvernement wordt daar niet bij genoemd. Maar misschien had de toenmalige straat ook niet helemaal de lengte van de huidige, of lag zij niet op exact dezelfde locatie.

Het gouvernementshuis lag oorspronkelijk in elk geval niet in de Bouillonstraat. Een (Spaanse) militaire gouverneur kreeg Maastricht pas in 1567 - toen de stad voor het eerst een inliggend garnizoen kreeg. Hij resideerde in het Spaans Gouvernement aan het Vrijthof. Vanaf 1632 bewoonden de (toen) Staatse militaire gouverneurs na enige omzwervingen in een groot pand aan de Tongersestraat/ westelijke hoek Minderbroedersberg, dat nog altijd bestaat. Eerst kort voor de Franse Tijd schijnt daarin verandering gekomen te zijn.

Bedankt voor de interessante uitweiding over de mogelijke herkomst van de naam Bouillonstraat

Het is zuiver speculatief wat ik nu ga schrijven.
Ik zou mij namelijk kunnen voorstellen dat bij het verfransen van de straatnamen een overijverige (Franse) ambtenaar de term Baljuyn wel aan Bouillon deed denken.
Bovendien was in het eerste decennium van de 19de eeuw het toenmalige gebouw van de prefectuur in de huidige Bouillonstraat gevestigd.
Misschien, maar nogmaals het is zuiver speculatief, heeft men toen gewoon in het Frans Bouillonstraat (Rue dite Bouillon) geschreven, wellicht wetende dat er in 1632-1641 een Gouverneur was met de naam Bouillon.

We zullen het wellicht nooit met zekerheid weten.
Maar het is een fascinerend vraagstuk met heel veel mogelijkheden.

[Ingrid M.H.Evers]

In elk geval spreekt het Register van huiseigenaren te Maastricht, 1807-1809 van een Rue dite Bouillon. Deze telde toen dertien huizen en een Gouvernement wordt daar niet bij genoemd. Maar misschien had de toenmalige straat ook niet helemaal de lengte van de huidige, of lag zij niet op exact dezelfde locatie.

Nog eens het huiseigenarenregister uit 1807-1809 nagekeken en nu blijken de prefectuur van de stad (het gouvernement) en het Corps de Garde (de ruiterwacht) gelegen te zijn in de Rue des Prêtres, de Papenstraat, en wel op huisnr. 696 (prefecture). De wacht heeft geen huisnummer. De grens tussen Papenstraat en Bouillonstraat was tot in de negentiende eeuw flexibel: Schaepkens van Riempst constateerde ook voor de hoge middeleeuwen dat deze varieerde.

[Ingrid M.H.Evers]

Van Balioen(straat) naar Bouillonstraat?

Frederic-Maurice de la Tour d’Auvergne, Hertog van Bouillon, later Gouverneur van Maastricht en Prins van Sedan (1605-1652).

Wow, Pier, wat geweldig dat je dit schilderij voor ons naar voren haalt.

De la Tour Auvergne werd slechts vijftig jaar. Hij was militair gouverneur van de vesting Maastricht van 1632-1641. Interessant is, dat hij dus de eerste Staatse gouverneur was, in dienst van de Staten Generaal van de Republiek der Verenigde Provinciën. Ook interessant is, dat het schilderij door Michiel Jansz. van Mierevelt (Delft, 1 mei 1566 - Delft, 27 juni 1641) is gemaakt, die een van de belangrijkste 'Hollandse' portretschilders van de zeventiende eeuw is geweest.

Ik zou mij kunnen voorstellen, mede omdat het (oorspronkelijke) Gouvernement aan de Bouillonstraat lag, dat deze Hertog van Bouillon de reden is waarom de Bouillonstraat Bouillonstraat heet.

Zonder kennis van de bronnen is zo'n Godfried van Bouillon als naamgever natuurlijk heel verleidelijk. Maar het is ten enen male onjuist de Bouillonstraat te verbinden aan de kruisvaarder of 'het gouvernement dat daar lag'.

Ik citeer Jules Schaepkens van Riempst sr., Eenige bijzonderheden omtrent straten, pleinen en bewoners van het oude Tricht (1907). Hij schrijft:
"Bij het nagaan der hieronder volgende aanhalingen uit schepenbrieven waarin het Baljoen voorkomt, zal het den lezer opvallen dat schier nummer de naam dier plaats of straat op volkomen gelijke wijze vermeld staat. Zij wordt naar gelang van het tijdstip waarin zij voorkomt achtereenvolgens genoemd het Balioen, Balyon, Baljuyn, Bolioen, Balyuen, Baluin, Baelyuen, Bailiu, Balyuyne enz. in de zeventiende eeuw werd nog geschreven 'op den Baljuyn'. Het vroegste gegeven voor de straatnaam is bij SvR een vermelding uit 1296, het laatste 1626. Geen van deze namen heeft in klank of schrijfwijze ook maar de geringste overeenkomst met 'Bouillon'. Wel zou volgens Schaepkens van Riempst (SvR) stadsarchivaris dr. Doppler omstreeks 1900 (?) geopperd hebben dat er toch een verband zou kunnen zijn, indien de naam Bouillon oorspronkelijk anders werd gespeld.

Het is goed mogelijk dat Franquinet en Nuijts (1909) deze zelfde opnerking van Doppler ooit als vaststaand hebben aangenomen. Ik kan hun aanname niet verifiëren, omdat ik hun werk niet in de kast heb staan. Doppler zelf heeft echter nooit een hard bewijs voor deze veronderstelling gevonden en heeft dertig tot veertig jaar later dan ook duidelijk afstand genomen van zijn eerdere idee. De in de Historische Encyclopedie Maastricht genoemde vermeldingen: "rond 1450 'op ten baljuyne'; in 1447: 'op ten baelluyn', 'op den billionden'; 1522: 'opten Bilyon'; naam ook: Balyoenstraat" komen rechtstreeks uit publicaties van Doppler uit 1937 en 1938. Daarin geen woord meer over een connectie met Godfried van Bouillon (of De la Tour Auvergne).

Wanneer de Balyoenstraat de naam Bouillonstraat heeft gekregen, zou ik niet meteen kunnen zeggen, maar het lijkt waarschijnlijk dat dit eind achttiende eeuw het geval is geweest. Mogelijk is het zelfs een verworvenheid van de Franse Tijd (1794-1814), toen vrijwel elke straatnaam verfranst werd en niet begrepen namen domweg werden veranderd in iets dat het Franse gezag wél logisch leek. In elk geval spreekt het Register van huiseigenaren te Maastricht, 1807-1809 van een Rue dite Bouillon. Deze telde toen dertien huizen en een Gouvernement wordt daar niet bij genoemd. Maar misschien had de toenmalige straat ook niet helemaal de lengte van de huidige, of lag zij niet op exact dezelfde locatie.

Het gouvernementshuis lag oorspronkelijk in elk geval niet in de Bouillonstraat. Een (Spaanse) militaire gouverneur kreeg Maastricht pas in 1567 - toen de stad voor het eerst een inliggend garnizoen kreeg. Hij resideerde in het Spaans Gouvernement aan het Vrijthof. Vanaf 1632 bewoonden de (toen) Staatse militaire gouverneurs na enige omzwervingen een groot pand aan de Tongersestraat/ westelijke hoek Minderbroedersberg, dat nog altijd bestaat. Eerst kort voor de Franse Tijd schijnt daarin verandering gekomen te zijn.

[Pier]

"(..)
De herkomst van de naam "Bouillonstraat" heeft al heel wat schrijvers bezig gehouden. De mooiste verklaring geeft toch wel stadsarchivaris Franquinet -later bewerkt door Nuijts- in 1909. Op de Bouillonstraat zou een huis of villa van Godfried van Bouillon gelegen hebben. Deze Godfried is natuurlijk bekend als de eerste kruisvaarder. Hij vertrok in 1096 naar het Heilige Land. Daar wist hij de stad Jeruzalem inderdaad in te nemen. Zo werd hij de eerste Heerser over de nu nog betwiste stad. In 1100 werd Godfried daar vermoord. Maar, zo schrijft Franquinet, dat is niet alles. Volgens een document uit 1096 bevond Godfried zich samen met twee broers en zijn moeder in Maastricht. Franquinet: "Het is dus niet gewaagd uit deze omstandigheid te besluiten dat in datzelfde jaar 1096, dat de eerste kruistocht begon, de Hertog van hieruit naar het leger der kruisvaarders vertrok". De eerste kruistocht vertrok dus zowat uit Maastricht!

Toch maar even de Historische Encyclopedie Maastricht erbij gepakt. Deze geeft een wat meer prozaïsche verklaring. "Bouillon" zou een verbastering zijn van biljoen, wat aflopende straat betekent. Ik besloot dit laatste maar niet te vertellen en onder het genot van een glas wijn diste ik mijn verhaal op.

Op dit moment is de TEFAF in Maastricht weer gaande.

Op de TEFAF wordt door The Weiss Gallery, voor een luttel bedrag van circa 150.000 euro, een schilderij aangeboden van Frederic-Maurice de la Tour d’Auvergne, Hertog van Bouillon, later Gouverneur van Maastricht en Prins van Sedan (1605-1652).
Het schilderij is van Michiel Jansz. van Mierevelt.
https://www.tefaf.com/art/details/te...ederic-maurice

Ik zou mij kunnen voorstellen, mede omdat het (oorspronkelijke) Gouvernement aan de Bouillonstraat lag, dat deze Hertog van Bouillon de reden is waarom de Bouillonstraat Bouillonstraat heet.

[parel]

Misschien zag Denise wel iets in de burgemeester, maar niet een avondje met Godfried van Bouillon

[burgemeester]

Hahaha! Nee, helaas....

Als dat wel zo was geweest had dit verhaal waarschijnlijk nooit MO gehaald.

[Verwijderde gebruiker]

Spontaan, belangstellend en meelevend zoals wij altijd zijn: heb je wel de sleutel van haar kuisheidsgordel kunnen ontfutselen tijdens jullie roes als gevolg van het ledigen en consumeren van de inhoud van een gewonnen fles wijn met de intentie een duplicaat van de sleutel te laten maken?

[elletje]

Gelukkig!

[burgemeester]

Ik leef nog!

[elletje]

Vraagje! Ben je wel thuisgekomen?

[burgemeester]

Gezien de complimenten (zie hier; dank, dank!) nog maar eens een stukje wat ik een tijdje geleden schreef...

Jaren geleden liep ik een beetje nerveus de Bouillonstraat op. Ik was bij een vriendin (laten we haar Denise noemen) uitgenodigd om een hapje te komen eten in haar nieuwe huis. De avond was zwanger van mogelijkheden. Denise is op de hoogte van mijn liefde voor Maastricht. Ik besloot haar daarom te imponeren met een stukje kennis over de Bouillonstraat en dook eerder die dag de boeken in.

De herkomst van de naam "Bouillonstraat" heeft al heel wat schrijvers bezig gehouden. De mooiste verklaring geeft toch wel stadsarchivaris Franquinet -later bewerkt door Nuijts- in 1909. Op de Bouillonstraat zou een huis of villa van Godfried van Bouillon gelegen hebben. Deze Godfried is natuurlijk bekend als de eerste kruisvaarder. Hij vertrok in 1096 naar het Heilige Land. Daar wist hij de stad Jeruzalem inderdaad in te nemen. Zo werd hij de eerste Heerser over de nu nog betwiste stad. In 1100 werd Godfried daar vermoord. Maar, zo schrijft Franquinet, dat is niet alles. Volgens een document uit 1096 bevond Godfried zich samen met twee broers en zijn moeder in Maastricht. Franquinet: "Het is dus niet gewaagd uit deze omstandigheid te besluiten dat in datzelfde jaar 1096, dat de eerste kruistocht begon, de Hertog van hieruit naar het leger der kruisvaarders vertrok". De eerste kruistocht vertrok dus zowat uit Maastricht!

Toch maar even de Historische Encyclopedie Maastricht erbij gepakt. Deze geeft een wat meer prozaïsche verklaring. "Bouillon" zou een verbastering zijn van biljoen, wat aflopende straat betekent. Ik besloot dit laatste maar niet te vertellen en onder het genot van een glas wijn diste ik mijn verhaal op.

Het werd later en later. Denise lachte - ik dus ook. Dat verging echter toen ik wat later alleen die aflopende straat uitzwalkte. Terwijl mijn voetstappen tegen de huizen echoden realiseerde ik het me: ook deze kruistocht is niet goed afgelopen.