De post in Maastricht

[Ingrid M.H.Evers]

Elders op deze site staat een draadje over postkantoren in Maastricht. Het gaat daar over een aantal rijkspostkantoren, in de negentiende en twintigste eeuw gebouwd of gehuurd door het rijk om het staatsmonopolie op de postdiensten te faciliteren. Dat draadje is nog voor veel uitbreiding vatbaar, maar het gaat daar over gebouwen, niet over het functioneren van de postdienst(en).

Als we uitgaan van die diensten, is dat reden om hier een draadje te openen dat zich bezig houdt met de geschiedenis van het postwezen in Maastricht. Burgemeester stelde onderstaande vraag:

Overigens, wat is de definitie van 'postkantoor'? Vóór dat kantoor op de Helmstraat zijn er toch zeker meer bedrijfjes geweest die zich bezighielden met post, getuige o.m. de gevelsteen met de posthoorn.

Natuurlijk heeft hij gelijk. De gevelsteen met posthoorn waaraan hij refereert bevindt zich in de Jodenstraat (nr. 8 ), waar in vroeger eeuwen een postwagendienst was gevestigd. En dat maakt meteen duidelijk dat het inderdaad zaak is de dingen goed te definiëren, en dat je in een draadje over (rijks)postkantoren - gebouwen dus - wel erg afdwaalt als je gaat praten over het postwezen in het algemeen.

Bron afbeelding: Stichting Vrienden van Maastrichtse Gevelstenen

[Ingrid M.H.Evers]

Hoofdlijnen: wie, wat, waar en wanneer?

Een kleine geschiedenis van het postwezen moet uiteenvallen in twee hoofdlijnen:

1. Welke diensten werden wanneer waar verleend?
Tot aan de uitvinding van de telegraaf en telefoon en de invoering daarvan in Nederland c.q. Maastricht, ging het vanuit onze tijd gezien uitsluitend om het vervoeren van (pakket)post. In vroeger tijd waren er de loopbode en de rijbode en werd vracht per kar vervoerd door private vervoerders. De postwagens die iedereen van naam kent, en die met een vaste dienstregeling passagiers vervoerden, schijnen géén post te hebben vervoerd.
Als we naar de moderne tijd kijken, dan moesten de rijkspostkantoren in de negentiende eeuw voortdurend hun diensten uitbreiden, van post naar telegraaf, van telegraaf naar telefoon, en uiteindelijk nog tal; van andere zaken (faxen, geld sparen en 'tanken', visaktes uitgeven etc.).

2. Wie verleende deze diensten?
We hebben niet altijd een rijkspost gehad. Tenminste tot de Franse Tijd werd de post vervoerd door (semi-)particuliere postdiensten die naast en/of na elkaar concessies hadden voor het vervoeren van de post. Men denke bijvoorbeeld aan de Duitse firma Thurn & Taxis, die half Europa bestreek en gebruik maakte van plaatselijke onder-aannemers, een soort licentiehouders. Als ik mij goed herinner óók in Maastricht.
Het lange monopolie van de rijkspost is enkele decennia geleden opgeheven, waardoor het particuliere vervoer weer terug is, met tal van concurrerende firma's.

Wie over de vroegere perioden meer wil weten kan terecht bij het elders al genoemde boek van J.D. van Brink. Zijn hoofdthema ligt bij de rijkspost, dus in de negentiende en begin twintigste eeuw. Hij heeft een aantal bijlagen toegevoegd voor de periode vóór de Franse Tijd, waaronder een fotomechanische herdruk met zeventiende-eeuwse bepalingen van de Maastrichtse 'Regering' (de Indivieze Raad, waarin alle schepenen en raadsverwanten zitting hadden). Zijn boek verscheen in 1936, dus voor de tijd daarna moet men elders lezen.

Literatuur:
* J.D. van Brink, Historisch overzicht van het Maastrichtsche postwezen, 's-Gravenhage 1936.
* P.J.H. Ubachs en I.M.H. Evers, Historische Encyclopedie Maastricht Maastricht 2005; zie de trefwoorden postwezen, bode etc. Bij deze trefwoorden wordt men doorverwezen naar verwante onderwerpen.