De Maastrichtse stadsster.

[Verwijderde gebruiker]

Het geheim van de vijfpuntige ster ontsluierd?

Parel gaf mij huiswerk op: van een defecte Powerpoint presentatie naar film omzetten; het moet niet gekker worden . Aanwijzing eindejaarsquiz 2011 wellicht of dwaalspoor

http://www.youtube.com/watch?v=5KnbOS22nM0

Dhr. Dielemans maakte bezwaar tegen het verschijnen van deze presentatie op YouTube. Dus Parel , helaas foetsie!

[El Loco]

De vijfpuntige ster op het Gerechtigheidstafereel (uit 1499) in het stadhuis is niet de oudste afbeelding van de 'Mestreechter Staar'.

Ik heb nog een oude afbeelding van de Maastrichtse stadsster ontdekt: op een middeleeuws gebrandschilderd raam in The Cloisters in New York. Het raam is afkomstig van de kloosterkerk van de Carmelieten in Boppard aan de Rijn. The Cloisters, onderdeel van het Museum of Metropolitan Art, bezit een serie van zes ramen van deze kerk, die alle gedateerd worden op de periode 1440-1446. Eén raam toont een afbeelding van Sint Servaas (met sleutel); een ander toont de Heilige Barbara en de Maastrichtse stadsster, vastgehouden door twee engelen!

[Verwijderde gebruiker]

Die staat in het Silhouethje (no. 13, p.13). Maarja, geen scanner he....

Terzijde: dat filmpje in post no. 1 van Breur is natuurlijk vermakelijk, maar ik krijg af en toe kromme tenen van het 'hineininterpretieren'.

Mijn conclusie is schildhouder met geprofileerde ster op schild. Ook het schild is perspectief vertekend geschilderd. En wat het 'hineininterpretieren' betreft: volledig mee eens.

[elletje]

Zou kunnen dat ik nr. 13 heb! En ja hoor, dank je wel!

[burgemeester]

Die staat in het Silhouethje (no. 13, p.13). Maarja, geen scanner he....

Terzijde: dat filmpje in post no. 1 van Breur is natuurlijk vermakelijk, maar ik krijg af en toe kromme tenen van het 'hineininterpretieren'.

[El Loco]

Heeft iemand daar een foto van?

Een piepklein fotootje is te vinden op deze pagina op de website van Zicht op Maastricht. Daar staan ook nog wat verdere wetenswaardigheden over het stadswapen vermeld. Verdere informatie is te vinden op Heraldrywiki en natuurlijk bij onze eigen Wigo!

En deze pagina op Zicht op Maastricht gaat dieper in op de betekenis van het Gerechtigheidstafereel (o.a. ook op het door Ingrid Evers genoemde jaartal 1477 en het door mij genoemde 1499). Volgens diezelfde website staan er op de lijst van het Gerechtigheidstafereel nog eens 6 vijfpuntige sterren afgebeeld. Jammer dat we geen gedetailleerde foto van dat paneel hebben.

[elletje]

Een engelenfiguur, als schildhoudster met de ster van Maastricht komt voor op een kapiteel, dat rond 1490 is aangebracht in de St. Mathiaskerk.
Heeft iemand daar een foto van?

[marres]

Je zou de 'halve' ster op de scheidslijn tussen beide kunnen zien als de stedelijke rechtspraak in wankel evenwicht tussen slecht en goed. De weggevallen c.q. niet zichtbare (schaduw)vlakken verbeelden dan de slechte rechtspraak, die het heldere licht van de stadsster dreigen aan te tasten.

Ingrid, dit klinkt uiterst aannemelijk. Ik ga mee.

[Ingrid M.H.Evers]

Tekst gerechtigheidspaneel

Op het tafereel links ziet men de schepenen in zitting bijeen. Zullen zij hun oor lenen aan de duivel die hen influistert: 'Gij, die sijt heren, leer 't recht verkeren! Nemt goet ende gelt...'? Of slaan zij acht op de vermaningen van de engel rechts, die hen bezweert rechtvaardig te vonnissen, mede omwille van hun eigen zieleheil?

De tekst van de duivel op de banderol links luidt in zijn geheel:
Gij die sijt here, leert recht verkere, nempt goed e[nde] gelt.
Gij die hebdt leyt, die sijt bereyt te doen gewelt,
nemt altijt baet, dat is my raet.
Ist recht oft k[r]om, des nyet en laet, anders gij gaet voer gheck en dom.

In hedendaags Nederlands:
U, die het hier voor het zeggen heeft: draai het recht om en verrijk u met goederen en geld.
U, die de leiding hebt en bereid bent de heerschappij over de stad uit te oefenen:
Pak wat U krijgen kunt, dat is mijn raad.
Of dat nu goed of fout is, doe dat altijd,
want anders zal men u voor gek of dom verslijten.
NB. In de zin: 'die sijt bereyt te doen gewelt' slaat 'gewelt' niet op het aanwenden van geweld (bv. door tortuur of lijfstraffen), maar op het stadsbestuur. Vgl. het Duitse woord 'Gewalt': macht, gezag, autoriteit. Het gaat dus om het feit dat de schepenen bereid zijn de verantwoordelijkheid van het stadsbestuur op zich te nemen.

De tekst op de banderol rechts luidt in zijn geheel:
Gy die sijt raedt, u ouge opslaet: aen dese figure die sake verstaet.
Mit goeder maet doet recht al pure.
Des nyet en laet om gunst off haet, noch om gheyn hure;
anders ghij gaet die rechte st[r]aet te helsscher vure.

Met andere woorden:
Jullie, leden van de raad, sla je ogen op [naar het bovenste deel van het paneel]: spreek recht naar Christus' voorbeeld.
Pas het recht gematigd en eerlijk toe. Als je dat niet doet,
om iemand te bevoordelen of omdat je iemand haat,
of om de gunst van een lichte vrouw, ga je rechtstreeks naar de hel.

[Ingrid M.H.Evers]

Gerechtigheidspaneel (1477)

Over gerechtigheidspanelen is wel enige literatuur verschenen. Een studie heb ik er nooit van gemaakt. Aangenomen mag echter worden dat de kunstenaar redenen had voor de wijze waarop hij de zaken afbeeldde.

Voor wat het waard is: in deze discussie over de 'halve' ster op het gerechtigheidspaneel wordt uit het oog verloren wat de functie van het schilderij was. Het moest de rechters met hoofd en hart bij de zaak en op het rechte pad houden. Christus als hemelse rechter moest hun voorbeeld zijn. In het tafereel daaronder zien we links de wereldlijke rechters in hun (fictieve) rechtzaal, rechts de gevolgen voor henzelf van een slechte rechtspraak, namelijk een enkele reis naar de hel.

Je zou de 'halve' ster op de scheidslijn tussen beide kunnen zien als de stedelijke rechtspraak in wankel evenwicht tussen slecht en goed. De weggevallen c.q. niet zichtbare (schaduw)vlakken verbeelden dan de slechte rechtspraak, die het heldere licht van de stadsster dreigt aan te tasten.

[Ingrid M.H.Evers]

Wat ons kan helpen is een afbeelding van de andere pilaar. Zou daar ook het stadswapen staan. Zo ja is het daar op de zelfde wijze afgebeeld ?

Als er al een tweede pilaar te zien is, valt hij weg onder de lijst van het schilderij. Die lijst is te zien in Nederland betoverd, toverij en hekserij van de veertiende tot in de twintigste eeuw (1987, blz. 148 ). Op de nog altijd oorspronkelijke lijst zijn behalve opgeschilderde ornamentale versieringen op drie van de vier zijden telkens twee 'normale' stadsterren zien. De bovenzijde benut de ruimte voor een jaartal. Oorspronkelijk was dat waarschijnlijk '14 ... 77'. Later is dat tijdens een restauratie door een leesfout veranderd in '15 ... 99'.

[Ingrid M.H.Evers]

'De Sterre' en 'In de Vijfharingen'

In de HEM lees ik nog dat de Vijfharingenstraat ooit werd aangeduid als de Sterrestraat of Sterruwe, maar geen idee of dat iets met de stadsster te maken heeft.

De aantekening in de HEM is gebaseerd op Schaepkens van Riempst, Het Oude Tricht. De benaming Sterreruwe (vicus stellarum) berustte op het oostelijke hoekhuis bij de Grote Staat. Dat huis droeg een uithangbord met de naam 'De Sterre'. Later kwam de eer van de naamgeving toe aan een pand dat op de tegenover gelegen hoek lag en dat 'In de Vijfharingen' heette.

[marres]

..ik denk dat die 'gehalveerde' ster op het Gerechtigheidstafereel een driedimensionaal weergegeven stadsster voorstelt, waarvan de schaduwzijden zijn weggevallen (wellicht door slijtage van de verf; misschien dat op een gedetailleerde foto wel de hele ster te zien is.

Dit lijkt op wat Breur schreef : ... Of gewoon een perspectivisch trucje om de ster "diepte" te geven als je van beneden naar boven kijkt?

Maar, wanneer de schaduwzijden zijn weggevallen, en ook wanneer er perspectief in het spel is, verwacht je dat de rechte (de afgesneden) zijden van de driehoeken vanuit het perspectivische waarnemingspunt óf allen of naar dat punt wijzen óf er vanaf (De punt naar boven kan een van de twee richtingen kiezen).
Maar de driehoeken wijzen met hun platte zijden, kloksgewijze meedraaiend, allen één kant op.

Dat de verf van de punten aan de rechterkant van de ster aan de benedenzijde en aan de linkerkant aan de bovenzijde ontbreekt pleit volgens mij voor een doelbewuste keuze van de kunstenaar.

Wat ons kan helpen is een afbeelding van de andere pilaar. Zou daar ook het stadswapen staan. Zo ja is het daar op de zelfde wijze afgebeeld ?

Het blijft intrigerend te weten waarom de figuur in het stadswapen, de ster, hier op deze wijze gezien wordt.

[Ingrid M.H.Evers]

Mogelijk heeft het te maken met onze tweeherigheid. Werd het dinghuis niet gebruikt door zowel de Brabantse als de Luikse schepenbank? Is hier mogelijk de zaal van één van deze twee banken weergegeven (...)?

De schepenbanken gebruikten om de beurt dezelfde ruimte. Elk had zijn eigen vergaderdagen.

[El Loco]

Interessant onderwerp! Zou iemand zich al eerder in dit onderwerp verdiept hebben? Moet toch eigenlijk wel haast!

De ster op de vlag van Maastricht is afgeleid van het pantagram, zie ook:
http://nl.wikipedia.org/wiki/Pentagram

De engelstalige Wikipedia is, zoals wel vaker, een stuk specifieker over dit onderwerp:

(bron: http://en.wikipedia.org/wiki/Pentagram#Classification)

Ik heb de vijfpuntige Maastrichtse ster nooit met de pentagram-binnenlijnen zien afgebeeld, dus ik denk dat we moeten concluderen dat er geen relatie is tussen de stadsster en het pentagram. Misschien is er een relatie met de Sterre-der-Zee? Vanouds was de sleutel van Sint-Servaas het symbool van het Sint-Servaaskapittel èn van Maastricht. Wellicht was de 'Sterre', in de 15e eeuw nog in het bezit van de Franciscanen, een neutraler symbool (want niet gelieerd aan één der kapittels)?

Hieronder een rijtje sterren: achtereenvolgens een vlakke ster, een ster met contouren en de Maastrichtse stadsster met gehalveerde punten.

Boed, ik denk dat die 'gehalveerde' ster op het Gerechtigheidstafereel een driedimensionaal weergegeven stadsster voorstelt, waarvan de schaduwzijden zijn weggevallen (wellicht door slijtage van de verf; misschien dat op een gedetailleerde foto wel de hele ster te zien is).

De vijfpuntige ster op het Gerechtigheidstafereel (uit 1499) in het stadhuis is niet de oudste afbeelding van de 'Mestreechter Staar'. De ster is ook vanouds het stadskeurmerk op Maastrichts zilver (en soms ook op tin). Het oudste voorwerp met het stadskeur is de zogenaamde Thomasarm (vóór 1450) in de schatkamer van de Sint-Servaaskerk. Deze zilveren reliekhouder in de vorm van een arm bestaat uit een vijftal afzonderlijk gekeurde onderdelen en bevat 5 vijfpuntige sterren! In een raadsresolutie uit 1449 wordt nog een zilveren schaal vermeld "mitter stad teyken te wetenen eynen sterre" (I.L. Szénássy e.a., Maastrichts Zilver. Maastricht, 1978, pp.14,15).

In de HEM lees ik nog dat de Vijfharingenstraat ooit werd aangeduid als de Sterrestraat of Sterruwe, maar geen idee of dat iets met de stadsster te maken heeft.