Laatste terechtstelling: Nathan

[Ingrid M.H.Evers]

1,8 kilo overgewicht?

[burgemeester]

Wat zijn jullie toch weer mooi compleet! Ik had de HEM uiteraard mee moeten nemen, maar iets weerhield me….

[Ingrid M.H.Evers]

Ingrid heeft het gras voor mijn voeten weggemaaid!

Scusi, Loco!

Cornelis R. H. SNIJDER, 'Scherprechters te Maastricht, 1580-1870. Een historisch-genealogische studie', in: De Nederlandsche Leeuw, Den Haag, 2002.

Ik ken dit artikel ook niet, waarschijnlijk vanwege het tijdstip van verschijnen. De exacte titelbeschrijving vermeldt: De Nederlandsche Leeuw 119 (2002) 5/6, 145-219. Dat betekent een zeer uitgebreid artikel, dat waarschijnlijk in zomer of najaar van 2002 is verschenen. Op dat moment was een groot aantal lemma's van de Historische Encyclopedie Maastricht in wording reeds afgesloten en definitief geworden.

Ik ben overigens wel benieuwd naar dit artikel, met name ook naar de gebruikte bronnen. De redactie laat zich echter zelden knollen voor citroenen verkopen.
125 jaargangen van De Nederlandsche Leeuw (1883-2008 ) zijn als DVD met zoekfunctie verkrijgbaar voor € 49,50. Ook staan de eerste vijftig jaar (1883-1933) gedigitaliseerd op de website: https://www.knggw.nl/raadplegen/de-nederlandsche-leeuw. Maar dat helpt ons nu niet verder.

[El Loco]

Ik ben met vakantie en heb dus niet de beschikking over mijn aanzienlijke bibliotheek , maar heb wel wat boeken bij me. Ik las met plezier en afgrijzen een boek van Joel Harrington, Dagboek van een Beul. Het handelt over Meester Frantz Schmidt, die scherprechter was in het Neurenberg van het einde van de 16de, begin 17de eeuw.

Waar jij je op vakantie al niet mee amuseert!

Op MO kon ik maar weinig vinden over de scherprechters van Maastricht, maar er is wel een vrij uitgebreid lemma op wikipedia te vinden. Dat lemma kan wel wat redactionele kwaliteit (hint, hint) gebruiken.

Het Wikipedia-artikel over de scherprechters van Maastricht is geschreven door iemand die zich Andries Van den Abeele noemt, mogelijk zijn echte naam. Hij is een van de meest productieve schrijvers op Wikipedia en schrijft o.a. over de stad Brugge en Belgische (adellijke) families. Ik geloof niet dat hij een link met Maastricht heeft. In de literatuurlijst staat één specifiek Maastrichtse bron vermeld:

• Cornelis R. H. SNIJDER, 'Scherprechters te Maastricht, 1580-1870. Een historisch-genealogische studie', in: De Nederlandsche Leeuw, Den Haag, 2002.

Helaas heb ik dat tijdschrift niet, dus ik kan niet controleren of de tekst van het artikel klopt. Het is onduidelijk of Van den Abeele het überhaupt gelezen heeft, want bronverwijzingen in de tekst ontbreken. In de Historische Encyclopedie Maastricht staat bij het lemma 'beul' een twaalftal publicaties vermeld.

Nu ben ik benieuwd hoe de Maastrichtse situatie was. Kon de beul in Maastricht beschikken over een beulshuis? Lijkt me niet, maar ik weet het niet.

Toch wel: de HEM vermeldt de 'dienstwoning' van de beul, van 1595 tot 1803 gelegen in de Sint Antoniusstraat, tegenwoordig Sint Teunisstraat. Aanvankelijk was dat een armenhuisje van de Heilige Geest, in 1704 werd er een nieuwe woning gebouwd. Van de historische bebouwing in die straat is niets meer over, dus het beulshuis bekijken kan niet meer.

Ten tweede: de beulen kwamen vaak voort uit vildersfamilies. Is een vilder hetzelfde als een looier?

Lijkt me niet. Eerder een beroep dat verwant was aan de vleishouwers of slagers (zie o.a. hier). Drie Maastrichtse scherprechters heetten Knoch...

PS: Ingrid heeft het gras voor mijn voeten weggemaaid (en grondiger), zie ik nu pas!

[Ingrid M.H.Evers]

Vilder

Ook het beroep van vilder was eerloos. Hij vilde geslachte dieren en verkocht hun huid aan de leerlooiers. Hij behoorde dus niet zelf tot de looiers. Ook moest hij dolle honden doodslaan ('hondenslager') en mensen die door zo'n hond waren gebeten, onderdompelen in de Maas (dompelen, niet verdrinken!). Kennelijk werd dat gezien als een geneesmiddel. In de achttiende eeuw kreeg hij jaarlijks vier karren kolen voor het opruimen van dode katten en honden.

Bron: Ubachs/Evers, Historische Encyclopedie Maastricht, Zutphen 2005.

[Ingrid M.H.Evers]

Beul

De Historische Encyclopedie Maastricht is voor de beul in Maastricht een Fundgrube. De vroegste vermelding van een beul, hangdief of scherprechter is 1399. Het heeft geen zin hier die hele reeks aan te geven: dat kun je vinden in het boek.

De salariëring was meestal niet al te best. Het beroep van beul was 'oneerlijk', dat wil zeggen: het was eerloos, niet eerbaar, infaam. Beulsfamilies trouwden dan ook (internationaal) onder elkaar, want buiten de beroepsgroep waren er vanwege die infamie weinig kansen.

De scherprechter (in Maastricht de meest gebruikte term) kreeg naast zijn lage betaling drie karren kolen per jaar, en mocht het eerste ei nemen van elke 25 die er dagelijks voor de markt bij de stadspoorten binnen gedragen werden. Die kon hij dan weer verkopen. Hij mocht de eigenaren van loslopende varkens bekeuren en kreeg een derde van de boete. Hij hield soms herberg, verhandelde de kleding van geëxecuteerden en kreeg betaald voor het ontsmetten van de woningen van pestlijders. Dit en meer om zijn inkomen aan te vullen.

Van 1595 tot 1704 beschikte de scherprechter over een woning in de Sint Antoniusstraat (een armenhuisje van de Tafel van de Grote Heilige Geest), later uitgebreid met een huisje dat gekocht werd van het daar gelegen antonietenklooster. Van 1704 tot 1803 betrok hij in dezelfde straat een nieuwe woning.

[burgemeester]

Ik ben met vakantie en heb dus niet de beschikking over mijn aanzienlijke bibliotheek , maar heb wel wat boeken bij me. Ik las met plezier en afgrijzen een boek van Joel Harrington, Dagboek van een Beul. Het handelt over Meester Frantz Schmidt, die scherprechter was in het Neurenberg van het einde van de 16de, begin 17de eeuw.

Ooit las ik het boek ‘De IJzeren Maagd’ van Jef Leunissen, en dat kon ik terugvinden op internet. Leunissen beweert daarin dat Maastricht in het bezit geweest van een dergelijk gruwelijk martelinstrument, maar na lezing van Harrington lijkt me die ijzeren maagd een 19de eeuws verzinsel.

Op MO kon ik maar weinig vinden over de scherprechters van Maastricht, maar er is wel een vrij uitgebreid lemma op wikipedia te vinden. Dat lemma kan wel wat redactionele kwaliteit (hint, hint) gebruiken. Ik leerde daaruit dat de stad Maastricht zeker een beul in dienst heeft gehad en dat dit daarna provinciaal en vervolgens landelijk geregeld werd.

Frantz Schmidt kon beschikken over een eigen huis, het Henkerhuis (beulshuis). Helaas heb ik dat niet bezocht tijdens mijn bezoek aan Neurenberg van enkele jaren geleden (wel at ik bratwurst in het oudste bratwurstengeschäft van Duitsland en bezocht ik het bizarre parteigelände van de nazis, maar dat geheel terzijde). Nu ben ik benieuwd hoe de Maastrichtse situatie was. Kon de beul in Maastricht beschikken over een beulshuis? Lijkt me niet, maar ik weet het niet.

Ten tweede: de beulen kwamen vaak voort uit vildersfamilies. Is een vilder hetzelfde als een looier?

[Ingrid M.H.Evers]

Ik had u een p-mailtje gestuurd, mijnheer Brassé. Heeft u dat gevonden? Zo niet, dan vindt u het onder de knop 'privéberichten' (rechts bovenaan op het scherm, onder uw inlognaam).

[Brasse-Limburg]

Hallo Ingrid,
Voor ons beiden is dit maar een zijdelingse kwestie, dus ik ga geen tijd en geld steken in akten uit Endenich opvragen of zelf de dikke mappen procesdossiers doorworstelen. Het proces wordt in het Jaarboek van Zwentibold beschreven door iemand die dat wel heeft gedaan, en die zou een joodse afkomst zeker vermeldenswaard vinden, lijkt mij.
Via internet en een boek over Endenich dat iemand zo vriendelijk was mij te mailen weet ik inmiddels dat een katholieke familie Nathan daar minstens vanaf 1734 woonde. Drie generaties Nathan trouwden daar in 1734, 1758 en 1791 voor de kerk, waarvan twee met een vrouw uit de bekende Endenichse familie Frings. In 1858 woonde er nog de dagloner Bernard Nathan met een echtgenote eveneens uit de familie Frings en drie thuiswonende zonen van 23, 20 en 15 jaar.
In hoeverre het doopceel van Nathan door de rechtbank is gelicht weet ik niet. Er is wel informatie ingewonnen over drie eerdere veroordelingen in Duitsland, maar ik heb niet de indruk dat er zelfs maar contact met zijn familie is geweest. Immers, zelfs het officiële proces-verbaal van de executie vermeldt:
"Johann Nathan, oud volgens zijne opgave zevenentwintig jaren (...) zoon van Bernard, zijnde de naam der moeder onbekend." [geciteerd uit artikel Jaarboek Zwentibold].
Ik heb daarom niet de indruk dat destijds veel persoonlijke gegevens van de beklaagde werden genoteerd.
Het RK huwelijk van Johann Nathan heb ik gisteren nageslagen: de pastoor van Broeksittard schreef in het trouwregister een verklaring in van de kapelaan van Wattenscheid (tegenwoordig gemeente Bochum) dat Nathan en zijn vrouw aldaar op 24-10-1857 in de parochiekerk waren getrouwd, zonder verdere details over het bruidspaar.
Alle Nathans die in die tijd in Limburg woonden waren verder joods, dus ik kan me best voorstellen dat deze of gene (wellicht ook tijdgenoten) automatisch aannam dat Johann Nathan ook van joodse afkomst was, maar ik heb niets gevonden dat dit ook maar enigszins aannemelijk maakt.

Vriendelijke groet, Wil Brassé

[Ingrid M.H.Evers]

Het procesdossier Nathan

Ik weet dat er bij "grote zaken" in politieverhoren en verhoren ter terechtzitting uitvoerig wordt ingegaan op de achtergrond en de sociale herkomst van de verdachte(n). Ik kan mij daarom voorstellen dat in de politieverhoren een uitvoerige "biografie" van Johannes Nathan moet staan. (...) Zijn de processen-verbaal van het politieonderzoek en het onderzoek ter terechtzitting misschien aanwezig op het RHCL?

Maar Pier toch...:

Het is jammer dat het artikel geen citaat [uit het procesdossier] geeft voor het moment dat Nathans persoonlijke gegevens worden genoteerd. (...) De stukken schijnen zeer volledig te zijn, en worden bij het RHCL te Maastricht bewaard in het archief van de rechtbank.

Zie ook noot 1 van het bovengenoemde artikel.

[Pier]

Een zeer interessante discussie.

Ik ben natuurlijk een leek, maar ik heb een vraag of wellicht wel een suggestie.
Ik weet dat er bij "grote zaken" in politieverhoren en verhoren ter terechtzitting uitvoerig wordt ingegaan op de achtergrond en de sociale herkomst van de verdachte(n).
Ik kan mij daarom voorstellen dat in de politieverhoren een uitvoerige "biografie" van Johannes Nathan moet staan.
Daarin zal zeker ook zijn geloof ter sprake zijn gekomen.

Zijn de processen-verbaal van het politieonderzoek en het onderzoek ter terechtzitting misschien aanwezig op het RHCL?

[Verwijderde gebruiker]

@ Breur:
De executie was wel degelijk op 31 oktober 1860 in de ochtend; Genlias vermeldt hier foutief 30 oktober.
De weduwe van Nathan is niet meer hertrouwd. Na het overlijden van haar vader in 1867 bleef ze met haar alleenstaande broer in Broeksittard wonen, beiden als brikkenbakkers. Zij overleed op 7 november 1887 volgens het bevolkingsregister, maar ik heb nog geen overlijdensakte gevonden. Overleed zij elders? Haar broer overleed Broeksittard 24 maart 1891.

Dank je wel Wil. Kan ik 30 oktober laten vervallen. Bij de naam Nathan denk je natuurlijk aan Joodse voorouders, maar wanneer? Hoever terug?

[Ingrid M.H.Evers]

Vragen die om antwoorden vragen

Het Land van Zwentibold maakt geen melding van een joodse achtergrond (...). In het bevolkingsregister van Broeksittard wordt Nathan niet vermeld. Hij zou wel katholiek getrouwd zijn.

Als ik het goed begrijp is er momenteel weinig meer bekend over Johann(es) Nathan dan dat hij werd geboren in Endenich bij Bonn (D), huwde met een katholieke Broek-Sittardse en vervolgens in dat laatste dorp bleef wonen.

Met betrekking tot de vraag of Nathan al dan niet katholiek was, zijn er nog vraagtekens te over:

1. Er woonde in het Duitse Endenich tijdens Johanns leven een katholieke familie met de naam Nathan, maar maakte hij daar deel van uit?

2. De voornaam Johann zou, indien hij die bij de geboorte meekreeg, op een katholieke achtergrond kunnen wijzen, maar een doopakte is (nog) niet gevonden.

3. Hij zou katholiek getrouwd zijn, maar een bewijs hiervoor is (nog) niet voorhanden.

4. Als hij katholiek getrouwd is, dan heeft hij zich, zoals hierboven reeds gesteld, mogelijk op latere leeftijd bekeerd. Hij kan dan bij zijn volwassenendoop de naam Johann hebben gekozen/gekregen. Maar ook hiervoor moet het bewijs nog worden geleverd.

Een aanwijzing voor zijn katholiciteit zou kunnen zijn dat hij - volgens de krantenberichten - in zijn laatste uren werd bijgestaan door een kapelaan. Werd hem die standaard toegewezen, of had hij erom gevraagd? En volgens een getuige uit de processtukken in het in Het Land van Zwentibold gepubliceerde artikel ('Een gruwelijke moord op de Broeksittarderweg') had Nathan een pasternoster (rozenkrans) bij zich ten tijde van de moord.

Het is jammer dat het artikel geen citaat geeft voor het moment dat Nathans persoonlijke gegevens worden genoteerd. Nu zal men om echt antwoord te krijgen op bovenstaande vragen een van twee wegen moeten bewandelen. Ofwel men zoekt in de kerkregisters c.q. het archief van Endenich, Düren (genealogisch centrum) of Sittard naar de betreffende akten, ofwel men slaat er het omvangrijke procesdossier op na. De stukken schijnen zeer volledig te zijn en worden bij het RHCL te Maastricht bewaard in het archief van de rechtbank.

[Brasse-Limburg]

@ Ingrid:
Bedankt voor je reaktie.
Het betreffende stukje op Wikipedia is mijn werk .
Het Land van Zwentibold maakt geen melding van een joodse achtergrond, en mijn collega die dat mede schreef weet hier ook niets van. In het bevolkingsregister van Broeksittard wordt Nathan niet vermeld. Hij zou wel katholiek getrouwd zijn, en in principe kan het natuurlijk om een bekeerling gaan, zoals ook in de roman, hoewel een pastoor dat doorgaans erbij zou vermelden.
Mijn sterke indruk is echter dat zuiver op grond van zijn achternaam is aangenomen dat Nathan joods was, terwijl in Endenich al zeker sinds 1775 een rk gedoopte familie Nathan woonde.
@ Breur:
De executie was wel degelijk op 31 oktober 1860 in de ochtend; Genlias vermeldt hier foutief 30 oktober.
De weduwe van Nathan is niet meer hertrouwd. Na het overlijden van haar vader in 1867 bleef ze met haar alleenstaande broer in Broeksittard wonen, beiden als brikkenbakkers. Zij overleed op 7 november 1887 volgens het bevolkingsregister, maar ik heb nog geen overlijdensakte gevonden. Overleed zij elders? Haar broer overleed Broeksittard 24 maart 1891.
Al met al een triest einde van een triest verhaal .
Hoewel het uitgangspunt van de roman volgens mij dus niet klopt, vond ik het wel een boeiend verhaal en een overtuigend tijdsbeeld. De vermeende afkomst van Nathan gaf een interessante invalshoek.

[Ingrid M.H.Evers]

Het lemma over de doodstraf - en zijdelings over Johannes Nathan - in de Historische Encyclopedie Maastricht [HEM] is niet gebaseerd op archiefbronnen, maar op literatuur. Van de vijf vermelde titels heb ik er drie in mijn boekenkast: de Chroniek van Flament, Ach Lieve Tijd Maastricht met een door mijzelf geschreven tekst en Haas, Inventaris OLV. Daarin wordt een Israëlitische achtergrond van Nathan niet vermeld.

Wikipedia heeft nu een artikel waarin wordt gesteld dat een joodse achtergrond zoals vermeld in de HEM waarschijnlijk onjuist is. Er wordt verwezen naar een artikel in het Sittardse historische tijdschrift Het Land van Zwentibold (1997). Als ik het zelf echt zeker zou willen weten, zou ik er het Bevolkingsregister van Sittard op nazien, of de geboorteakte in Endenich (D). Aangezien mijnheer Brassé werkzaam is bij het Euregionaal Historisch Centrum Sittard-Geleen zal dat wel geen problemen opleveren.