Aankondiging

Sluiten
No announcement yet.

Wat heeft Maastricht te maken met het beroemde Lam Gods der gebroeders Van Eyck ?

Sluiten
X
  • Filter
  • Tijd
  • Tonen
Clear All
nieuwe berichten

  • Wat heeft Maastricht te maken met het beroemde Lam Gods der gebroeders Van Eyck ?

    ZITTEND NAAST JAN VAN EYCK OP DE MESTREECHSE SINT PIETERSBERG...
    Hypothetische herkenning van de Maastrichtse Sint Jantoren op het Lam Gods

    Jan Van Eyck (1390-1441) kreeg als hofkunstenaar van de Bourgondische hertog Filips de Goede tussen 1425 en 1432 een schildersatelier ter beschikking in Rijsel (Lille), van waaruit hij kleinere of grotere reizen ondernam, niet altijd in opdracht van zijn broodheer. Wel in opdracht van de hertog zijn diverse 'geheime reizen' tussen 1426 en 1430 (o.a. naar Portugal waar Jan een portret van Isabella van Portugal moest schilderen), en nogmaals in 1436 - opdrachten waarvoor hij rijkelijk werd vergoed. Tot de kleinere verplaatsingen behoort ongetwijfeld zijn bezoek aan het nabije Doornik (Tournai) in 1427 ter gelegenheid van de feestdag van Sint Lucas, beschermheilige van de schilders. Daar ontmoette hij zijn confraters Robert Campin (1378-1444) en diens leerling Rogier van der Weyden (Roger de la Pasture, 1399-1464). Met deze laatste ondernam hij een grote reis (tussen augustus 1426 en 1430?) naar Keulen - en (misschien) zelfs verder stroomopwaarts de Rijn via Basel over de Alpen naar Italië (Rome?). Tot het 'Heilig Land' (Jerusalem) zal de pelgrimstocht m.i. niet zijn doorgegaan - Keulen volstond in die tijd al als Europees bedevaartsoord (net als Compostella). Dit afgaande op gemeenschappelijke toespelingen op beider schilderijen enkele jaren later: "Kanselier Rolin en Maria met Kind" (Van Eyck 1435) en "De Madonna getekend door Sint Lucas" (van der Weyden 1435). Deze grote bedevaart (?) of beroepshalve "grand tour avant-la-lettre" (een uitgebreide reis door het vasteland van Europa) zal vermoedelijk zijn ondernomen begin 1428, ter gelegenheid van hun tweede ontmoeting in Doornik. De daarbij opgedane indrukken weerspiegelen zich op de achtergrond van beide hierboven vermelde meesterwerken, en zullen (zeker bij Rogier) nog jaren nazinderen (cf. op de achtergrond van Rogier's Sint Ivo, en nog op het 'Bracque triptiek' ca.1450). Ook Hans Memling (1430-1494) verraadde zichzelf destijds een dergelijke 'bedevaart' naar Keulen te hebben ondernomen - getuige diens panelen op de Sint Ursula schrijn uit 1489 (vandaag te zien in het Brugs Sint Janshospitaal).

    Destijds heeft iemand de gelijkenis in vormgeving geopperd tussen de mysterieuze (op het eerste gezicht) plomp verloren ingeplante toren centraal op de 'Aanbidding van het Lam' tafereel, en de toren van de Dom van Utrecht - zonder echter andere mogelijkheden te onderzoeken. En deze hypothese is een hardnekkig eigen leven gaan leiden en van auteur tot auteur kritiekloos verder gekopieerd... Feit was dat de weergave ervan op een dergelijk belangrijk religieus tafereel niet vrijblijvend zal (kan) geweest zijn. Weinigen zullen zich echter hebben gepijnigd over het waarom...
    Indien men echter leven en werken van Jan Van Eyck grondiger gaat doorlichten, stoot men vroeg of laat op zijn mysterieuze 'missies' (meestal met tot nu toe onbekende bestemming) in opdracht van zijn broodheer de Bourgondische hertog, of eventuele eigen (pelgrims)tochten o.a. naar (via) de toen ook religieus belangrijke handelsstad Keulen (en eventueel verder - zie mijn 'Een reisje naar de Rijn... Rijn... Rijn...' - http://users.telenet.be/gerda.guido/reisje_rijn/ - een reis ondernomen samen met zijn Doornikse confrater Rogier van der Weyden in het jaar 1426, 1427 of 1428.

    Een tocht over de weg naar Keulen ging in de middeleeuwen (gaat vandaag nog steeds) over de andere bedevaartsteden Tongeren en Aachen - en onvermijdelijk dus ook via het Limburgse Maastricht. Centraal in deze eeuwenoude Maasstad - eveneens een belangrijke bedevaartplaats - staat op het Vrijthof naast de romaanse basiliek Sint Servaas de Sint Janskerk met een laatgotische toren, eveneens verdacht sterk lijkend op deze afgebeeld in het centraal tafereel van het Lam Gods - een toren tot nu toe oppervlakkig door iedereen verondersteld deze van Utrecht te zijn...
    Onnauwkeurigheden door 'artistieke vrijheid' bij de weergave terzijde gelaten is de gelijkenis tussen beide opvallend: in de verhoudingen van spitsboogramen- en dito blindnissen, van de opbouw van de lantaarntoren, het weglaten van het onderste buitentraptorentje (misschien nog niet herbouwd ten tijde van Jan Van Eyck) enz. als gevolg van de latere reproductie van schetsmatige reisindrukken geldend voor de weergave van zowel de brede Utrechtse (112m hoog ) als voor de kleinere Maastrichtse lantaarntoren (79 m) - een bescheidener versie met 2 spitsboogsegmenten i.p.v. 3. Jan Van Eyck zal dit zeker ook opgevallen zijn - als hij de Utrechtse al kende...
    Maastricht kende hij zeker: zijn geboortestad Maaseik lag nauwelijks op 25 km noordwaarts - een 'thuismatch' voor Jan dus...! Vooral omdat tijdens zijn doortocht in Maastricht een dramatische gebeurtenis extra zijn aandacht zal hebben getrokken. De (toen nog niet rood geverfde) toren van de Maastrichtse Sint Janskerk (1) was gedeeltelijk ingestort na een wervelstorm op 8 juni 1373. Het bovendeel werd herbouwd vanaf 1400 - dus de wederopbouwwerken kunnen rond 1425-1430 voldoende ver gevorderd zijn geweest om door Jan Van Eyck bij zijn doortocht naar Keulen te zijn bewonderd (2) zeker omdat deze werken vlak naast de bedevaartbasiliek Sint Servaas gebeurden.
    Zo zal eerder de (geplande) vormgeving van de Maastrichtse (die hij heeft gezien in de periode waarin hij o.a. aan het Lam Gods werkte) dan de Utrechtse toren (ook al was deze al in 1373 afgewerkt) in zijn herinnering opgenomen zijn. Van een bezoek door Jan aan Utrecht is trouwens niet bekend... De lantaarntoren van Maastricht is daarenboven bescheidener dan deze van de Utrecht en het zijdelingse traptorentje daardoor prominenter (net als weergegeven op het Lam Gods). Omdat de toren toen juist onderwerp van wederopbouw was, zal Jan Van Eyck misschien in de gelegenheid zijn geweest de ontwerptekeningen te raadplegen en zo kennis hebben genomen van de intentie van de bouwmeester om de Utrechtse lantaarntoren uit 1321-1382 in vormgeving te benaderen, zodat Jan in elk geval een persoonlijke visie op de vormgeving kon vastleggen op zijn schilderijen: bij het 'Lam Gods' (1432) en nog bij 'Madonna en kanselier Rolin' (cf. de 'pro memorie' veduta van Keulen anno 1436 waarop de toren zeer schetsmatig wordt herhaald). De Maastrichtse lantaarntoren - ook al was deze nog niet (volledig) gerealiseerd - zal Jan zeker in gedachten en in discussies hebben bezig gehouden...
    Er kan dus verondersteld worden dat de wederopbouw van de beschadigde Maastrichtse toren tijdens Jans doortocht voldoende herbouwd zal zijn geweest - of het ontwerp genoegzaam bekend - om deze te kunnen reproduceren. Weliswaar nog zonder maaswerk in de spitsboogramen van de lantaarntoren - wat misschien een idee kan geven over de staat van vordering der reconstructie in het jaar van Jans reis (tussen 1426 - overname opdracht van broer Hubert, en 1430-1432 - afwerking triptiek Lam Gods?). Van de toren wordt verondersteld dat deze ten laatste in 1475 volledig afgewerkt was (in feite is dit niet bekend) - lang dus na het overlijden van Jan Van Eyck (1441)...
    We kunnen zelfs het uitzichtpunt aanwijzen van waarop Jan Van Eyck de toren registreerde: nl. de vlakke top van de Sint Pietersberg (hoogte 107m), een mergelheuvel ten zuiden van het middeleeuwse Maastricht. Vermoedelijk zal Jan (komende van Tongeren te voet via de trekweg naast de Jeker of per boot stoomafwaarts deze toen nog bevaarbare rivier?) deze heuvel hebben beklommen om van daaruit een eerste indruk van Maastricht te krijgen - met dominant de Sint Janstoren... Van daaruit krijgen we immers een verwant beeld aan de weergave op het centrale paneel van het Lam Gods - bomenmassa op de voorgrond incluis!
    De relatie in ligging en afstand tussen de Sint Pietersberg en het middeleeuwse Maastricht ten noorden daarvan, en de Blandinusberg en de Gentse Kuip ten tijde van Jan Van Eyck is congruent.
    De vraag kan gesteld of het zien en registreren van deze congruentie tussen de Maastrichtse skyline Jan niet op het idee kan hebben hetzelfde voor Gent te doen, t.t.z. om bij zijn terugkeer het al gerealiseerde middendeel van de horizon op het centrale paneel van het Lam Gods radicaal 'om te gooien' (cf. de reprise van dit gedeelte na het grondig verwijderen van wat er al was geschilderd - door Hubert? na diens overlijden?). De skyline van Maastricht van op de top van de Sint Pietersberg moet een dergelijk indruk op Jan hebben nagelaten, dat de Gentse skyline op het Lam Gods in feite de herinnering aan zijn reis naar Keulen via Maastricht weergeeft...
    Er zijn m.i. dus voldoende argumenten om aan te nemen dat de toren op het Lam Gods een creatie van Jan Van Eyck zelf is al aanwezig bij de oplevering van het triptiek, en niet - zoals sommigen vooropstellen - de 'handtekening' van Jan van Sorel daterend van de restauratie uit 1550 door deze Utrechtse schilder. De combinatie van Jan Van Eycks reisindruk(ken) en overdenkingen met andere 'enigma's' binnen één tafereel (zie elders in mijn corpus http://users.telenet.be/gerda.guido/LamGods/) was opnieuw voor rekening van zijn 'artistieke vrijheid', enkel te begrijpen door hemzelf en misschien door enkele ingewijden...

    Voor een middeleeuwer - zelfs een Jan Van Eyck in zijn functie - was een bedevaart of (indien voorkomend) een diplomatieke opdracht een gebeurtenis "once-in-a-lifetime" de moeite waard om als thema in bijvoorbeeld een schilderij te verwerken (cf. het stadsgezicht op Keulen en tocht langs de Rijn terzijde van de 'Madonna en kanselier Rolin'). Dit is voor ons 21ste-eeuwers die één of meerdere malen per jaar langere reizen ondernemen niet meer inleefbaar...
    Ook in naam is er een link tussen de Maastrichtse Sint Janskerk en de Gentse Sint Jan die Jan Van Eyck's interesse zal hebben gewekt: beiden zijn immers gewijd aan Johannes de Doper - net als zijn eigen voornaam. Zo is er een sentimenteel verband tussen de toren afgebeeld op het centraal paneel van het Lam Gods en deze van Maastricht verklaarbaar...

    Guido Deseijn 19/12/2017

    (1) het rood verven van het exterieur van de toren is het 'eigendomsmerk' van de bouwheer - de Kapittelheren van Sint Servaas. Deze kleur 'ossenbloed' - mergelpoeder gemengd met ijzeroer (ijzeroxide) uit de mergelgrotten door hen uitgebaat - kenmerkte al hun bezittingen. Dit is binnen de Maas- en Rijnlandse natuursteentraditie zeker in de bouwgeschiedenis van kloosters, kerken en vooral hun torens uniek... m.i. is de reden daartoe - na het gedeeltelijk instorten van de toren - het gemengd gebruik van recuperatie- en nieuwe natuursteen in een slordig uitzicht resulteerde zodat het schilderen in rode kleur de eenheid van materiaal moest suggereren. De eerste geattesteerde rode verflaag dateert van ca. 1450.
    Ook kan in de 14de-15de eeuw in de Lage Landen - waar klei gemakkelijker en vooral goedkoper te winnen viel - het in voege komen van het gebruik van baksteen voor (religieuze) gebouwen hebben gespeeld - zodat men de rode homogene uitzicht van metselwerk wou imiteren. Het oorspronkelijke rood is 1984 ontdekt en de toren kreeg toen opnieuw kleur...

    (2) de toren is in 1890 wel 'hard' gerestaureerd door architect Pierre Cuypers (de huidige hoge spits dateert uit deze campagne), en is nog eens in 1910 en 1929 hersteld.

    De kleinere Sint Janslantaarn gezien van de Maastrichtse Pietersberg (links) - de identieke weergave op het middenpaneel van het Lam Gods (midden) - en de bredere versie van de Domtoren Sint Maarten van Utrecht (rechts)
Bezig...
X