Aankondiging

Sluiten
No announcement yet.

Sint Janstoren en ossenbloed

Sluiten
X
  • Filter
  • Tijd
  • Tonen
Clear All
nieuwe berichten

  • Sint Janstoren en ossenbloed

    Wat heeft de Sint Jan met ossenbloed?
    Zelfs ik als nieuwkomer heb de toren van de Sint Jan nog in een andere kleur dan het markante rood van vandaag gezien. Die kleur, die met ‘ossenbloed’ wordt aangeduid, hebben we te danken aan de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. Na de restauratiecampagne van 1981-’85 heeft de Dienst, na onderzoek, besloten de kleur ossenbloed in een synthetische versie op de toren te gebruiken. Het resultaat heeft hier en daar voor gefronste wenkbrauwen gezorgd.
    Niets tegen het gebruik van dodekop als kleurstof. Dat is zo oud als de weg naar Rome. Waarschijnlijk was de kleurstof populair omdat ze niet zo snel verkleurde onder invloed van zonlicht of beter bestand was tegen weersinvloeden. Alle varianten van deze donkerwijnrode kleur ontstaan uit het gebruik van ijzeroxide, of het nu kunstmatig toegevoegd wordt of markant in een basisingrediënt aanwezig is. We zien de kleur als houtverduurzaming, als kleurtoevoeging voor metsel- en voegspecie en als conservering van zachte bouwsteen. Van deze laatste toepassing is bij de Sint Janstoren sprake, zoals de site van de Stichting Vrienden van St. Jan zelf omschrijft:
    Mergel is een vrij zacht en poreus materiaal. Om het tegen weersinvloeden toch enigszins te beschermen, werd er reeds in de Middeleeuwen een verflaag op aangebracht.
    De bouwheren van de kerk, de Kapittelheren van Sint Servaas, gebruikten, als een soort eigendomsmerk, voor al hun bezittingen, een rode kleur. De verf werd gemaakt van in de mergelgrotten gevonden mergeldelen welke doordrenkt waren met ijzeroer. Na maling en branden ontstond de basis van de verf, een ossenbloedkleurig poeder.
    Op delen van de Sint Servaaskerk is de originele kleur nog terug te vinden.
    Hoe dan ook, de kleur heeft te maken met ijzererts, hoe het ook werd toegepast. De bescherming zal niet zozeer voor het behoud van de steen zijn, maar meer voor het vullen van de porieën tegen vuil (zwart) worden.

    De toren werd om genoemde reden al eerder geschilderd, bijv. in de kleur geel (vroeg 18e eeuw) en wit (vroeg 19e eeuw). Binnen in de toren bevindt zich een mergelblok met inscriptie (zie foto) waarop te lezen staat dat de toren in 1774 nog geschilderd werd. Het rood op de foto lijkt me geen mergelkleur en de aanname dat ook toen de toren rood geschilderd werd en de inscriptie een kleurmonster voorstelt ligt voor de hand.


    Het pigment waar het om gaat.



    Ossenbloed, ossebloed, dodekop, Spaans rood of caput mortuum is een donkerrood pigment op basis van ijzeroxide (Fe2O3, colcothar), dat veel wordt toegepast op historische gebouwen en dan met name op hout. Ook klassieke ijzermenie bevat dit pigment.
    Dat betekent vooral niet dat gebouwen in het verleden daadwerkelijk met het bloed van runderen werden geconserveerd.
    Bonnis
    Gebruik op hout is waarschijnlijk de oudste toepassing van de donkerrode kleur, vooral in het gedeelte van de Achterhoek dat tegen Duitsland aan ligt. Het is geen verf of carboleum of iets dergelijks, maar "bonnis". Dat werd gemaakt van fijngemalen moerasijzererts dat uit het veen of moeras gehaald werd (dit ijzererts is aanzienlijk jonger dan wat voor de ijzerindustrie gebruikt wordt). Het werd gemengd met de eerste melk van een koe die pas gekalfd had. Deze melk is door zijn hoge eiwitgehalte erg kleverig. Het door de bewerking ontstane bonnis was van hoge kwaliteit, het hout werd er langdurig door beschermd tegen weersinvloeden. Ook werd het binnenshuis voor balken en zelfs voor kasten gebruikt.

    We moeten vaststellen dat de rode kleur van de Sint Janstoren kunstmatig is, maar intussen wel de gewenste beschermende werking heeft. Een beetje geraffineerd mengen zou de kleur kunnen verbeteren. Zolang zonlicht geen toegang krijgt tot het kleuroppervlak is de kleur misschien verantwoord. Maar zoals zo vaak is een doorleefde kleur, die aan een aantal jaren ‘weer en wind’ blootgesteld is geweest, acceptabeler voor het oudheidsbesef. Hoe vond u de schilderingen van de Sixtijnse kapel na de restauratie? Heeft u niet stiekem gedacht dat ze het beter hadden gelaten?
    Zie ook de bijdrage van Sjef en vooral wat mw. Evers over de rode kleur zegt:
    http://forum.mestreechonline.nl/showthread.php?t=655
    Last edited by Theo Bakker; 21 maart 2011, 13:42.


  • #2
    Rode verf op Maastrichtse gebouwen

    Als de website van de St.-Janskerk alleen stelt dat het gebruik van de rode kleur een conserverende functie had, denk ik dat dit te beperkt is. Het was in de Middeleeuwen vooral een statussymbool, zoals ik hier heb uiteengezet.

    Er zijn/waren in Maastricht legio stenen bouwwerken van mergel, zoals de stadsmuren, de stadspoorten, kerken en kapellen. Voor de fundering en onderbouw gebruikte men indien financieel mogelijk (blauwe) Naamse (natuur)steen, want dat verhoogde de status. Als de dure, maar niet noodzakelijke rode verf een conserverende functie had, waarom werden dan niet al die objecten rood geverfd? Graag verwijs ik naar de door mij genoemde literatuur.

    Overigens heeft drs. Servé Minis enkele jaren geleden een gemeentelijk onderzoek gedaan naar de historische kleurenschema's in Maastricht. Misschien dat hierin nog aanvullende informatie te vinden valt. De catalogus van de Stadsbibliotheek vermeldt De kleur van Maastricht : Open Monumentendag 1993 / [tekst: S.E. Minis ; fotogr.; P. Rutten ... et al.]. Het is mogelijk dat dit boekje over de verfkleuren gaat, maar ik heb een recenter onderzoek in gedachten.
    Last edited by Ingrid M.H.Evers; 22 maart 2011, 07:04. Reden: correctie

    Opmerking


    • #3
      Bonnis

      Interessant vind ik de vermelding van 'bonnis'. Het lijkt een verbastering van het woord 'bolus' (een kleisoort). Als bonnis - gebruikt ter conservering van hout - een mengsel was van moerasoer en biest, leidt dat tot de vraag of er wel voldoende koeien waren die kalfden. Biest was in trek voor meerdere doeleinden.

      Opmerking


      • #4
        bonnis

        Oorspronkelijk geplaatst door Ingrid M.H. Evers Bekijk bericht
        Interessant vind ik de vermelding van 'bonnis'. Het lijkt een verbastering van het woord 'bolus' (een kleisoort). Als bonnis - gebruikt ter conservering van hout - een mengsel was van moerasoer en biest, leidt dat tot de vraag of er wel voldoende koeien waren die kalfden. Biest was in trek voor meerdere doeleinden.
        Bonnis kwam ik op internet tegen op zoek naar gegevens bij de lemma's "ossenbloed" en "dode(n)kop". Het gebruik van bonnis spitste zich toe op de Achterhoek en de vermelding "aan de Duitse grens" zal betekenen dat het procedé ook in Duitsland bekend zal zijn.
        Ik vond het procedé opvallend vanwege de ijzeroxide die ook hier kleurbepalend is.
        Dat het in Zuid-Limburg onbekend is verbaast me niet, met zulke rijke bronnen natuursteen in de buurt. Waar hout vanouds een belangrijk bouwmateriaal was kan ik me de keuze voor houtconservering boven andersoortig gebruik best voorstellen. Het alternatief is koolteer of carboleum en die hebben zo hun nadelen (bij warm weer) en zien er niet zo fraai uit als donkerrood. Bovendien behandel je je boerderijtje niet elk jaar, als het middel goed werkt. Maar dit laatste is allemaal filosoferen.

        Opmerking


        • #5
          Oorspronkelijk geplaatst door Theo Bakker Bekijk bericht
          Het resultaat heeft hier en daar voor gefronste wenkbrauwen gezorgd.
          Inmiddels is men aan dat ossenbloed wel gewend. Zodanig zelfs dat steeds meer gebouwen in de stad rood kleuren, zelfs gebouwen waar dat historisch niet aan de orde is: de Tweede Minderbroederskerk (baksteen!), de toren van het Staarcomplex en een deel van de gloednieuwe Entre Deux. Maar het ziet er goed uit!


          (Foto: S. Swart)

          Opmerking


          • #6
            Oorspronkelijk geplaatst door El Loco Bekijk bericht
            Inmiddels is men aan dat ossenbloed wel gewend. Zodanig zelfs dat steeds meer gebouwen in de stad rood kleuren, zelfs gebouwen waar dat historisch niet aan de orde is: de Tweede Minderbroederskerk (baksteen!), de toren van het Staarcomplex en een deel van de gloednieuwe Entre Deux. Maar het ziet er goed uit!
            Daaruit blijkt dat mw. Evers het juist ingeschat heeft en het rood een statussymbool voorstelt. Dat is dan een ander soort statussymbool dan goud of diamant; dodekop lijkt me geen kostbaar pigment.

            Maar wat te denken van de toepassing van ossenbloed door het Servaaskapittel om eigendommen te "markeren" en dan het Spaans Gouvernement en de 2e Minderbroederskerk rood schilderen?

            Opmerking


            • #7
              Oorspronkelijk geplaatst door Theo Bakker Bekijk bericht
              Maar wat te denken van de toepassing van ossenbloed door het Servaaskapittel om eigendommen te "markeren" en dan het Spaans Gouvernement en de 2e Minderbroederskerk rood schilderen?
              Ja, SJEF schreef dat hier ook al. Die informatie had hij dus waarschijnlijk van de site van de Stichting Vrienden van St. Jan. Ik denk dat "markeren" een te zwaar woord is. Het zal misschien zo zijn geweest dat de rode kleur geleidelijk aan geïdentificeerd werd met het Servaaskapittel, omdat de toren van de Sint-Jan, het Spaans Gouvernement (aanvankelijk een kanunnikkenhuis) en wellicht nog andere eigendommen van het kapittel die kleur hadden.

              De rode kleur van de Tweede Minderbroederskerk is volgens mij recent, maar ik kan me vergissen.

              Opmerking


              • #8
                Oorspronkelijk geplaatst door El Loco Bekijk bericht
                De rode kleur van de Tweede Minderbroederskerk is volgens mij recent, maar ik kan me vergissen.
                Ik denk dat El Loco gelijk heeft. Tijdens mijn onderzoek voor het Silhouetboekje nr. 54: De Minderbroedersberg (Stichting Historische Reeks Maastricht, 1999) ben ik over een verven van kerk of klooster niets tegengekomen.

                Opmerking


                • #9
                  torntje ofwel zij-draadje

                  Ik heb ook een recente mode vastgesteld woonhuizen in een donkerrode baksteen te bouwen waarbij de kleur van de voegen - met dodekop gemengd - precies in de kleur van de steen is gemaakt. Ik begrijp daar niets van omdat het huis er uitziet alsof het bij de bouw al overgeschilderd is.

                  Opmerking


                  • #10
                    Ik torn even mee met Theo.

                    Mijn vader maakte altijd zelf de tuintegels. Een rechthoekige mal van hout. Daarin "geschonken" cement van de ENCI, wat "geleend" zand (kostte hem 2 losse sigaretten) en de specie mengen met dodekop. De tuintegels waren de mooiste uit de buurt.
                    Last edited by Breur; 22 maart 2011, 16:54.
                    De leefs mer eine kier .

                    Opmerking


                    • #11
                      Oorspronkelijk geplaatst door Breur Bekijk bericht
                      Mijn vader maakte altijd zelf de tuintegels. Een rechthoekige mal van hout. Daarin "geschonken" cement van de ENCI, wat "geleend" zand (koste hem 2 losse sigaretten) en de specie mengen met dodekop. De tuintegels waren de mooiste uit de buurt.
                      Die ken ik!! Mijn vader maakte voor zijn tuin zelf flagstones met dodekop. De herinnering daaraan heeft me overigens op dit draadje gebracht.

                      Opmerking


                      • #12
                        Oorspronkelijk geplaatst door Theo Bakker Bekijk bericht
                        Ik heb ook een recente mode vastgesteld woonhuizen in een donkerrode baksteen te bouwen waarbij de kleur van de voegen - met dodekop gemengd - precies in de kleur van de steen is gemaakt. Ik begrijp daar niets van omdat het huis er uitziet alsof het bij de bouw al overgeschilderd is.
                        Bedoel je dit effect?


                        Ik vind het hier (La Fortezza, Céramique) wel mooi. Op de hoek van de Hondsstraat/Cortenstraat ligt er nog zo een (achterkant EIPA). Maar het kan ook wat geforceerd Italiaans overkomen, zoals dat middenstuk van de Entre Deux. Of is dat toch geverfd?

                        Opmerking


                        • #13
                          Oorspronkelijk geplaatst door El Loco Bekijk bericht
                          Bedoel je dit effect?
                          Of is dat toch geverfd?
                          Ik ga ter plekke eens studeren.

                          Opmerking


                          • #14
                            Even een tussensprong: op bovenstaande foto is in deze straat geminimaliseerd groen toegepast als element. Daardoor valt het beetje onkruid en die couveuse boompjes meteen op. Verder komt hier en in vele andere straten van de Céramique op vele plekken weinig zon. Daardoor groeit er vaak mos en wordt de stoep glad bij regen. Bewoners klagen hierover.
                            Overigens; betonnen vloeren met dodekop vermengd resulteren in een mooie gladde vloer. Of de grote hoeveelheid ijzeroxide in dodekop betonrot kan veroorzaken is mij niet bekend.
                            De leefs mer eine kier .

                            Opmerking

                            Bezig...
                            X